Bal
Bal/yiiluŋ naŋ tuuro saa pare ane Bɛlo naŋ tuuro ma pare. Bal bee yiiluŋ e la noba bee boora mine naŋ yi saaŋkompare boŋyeni kyɛ ka Bɛlo meŋ yi makommpare boŋyeni. Bal/yiiluŋ deme maŋ laŋe la doma, kyiire, dannoŋ, teŋgan-ŋmene, pɔgeya yoe ane yosegɛ kyɛ Bɛlo deme ba taa a yel-ama. Balyeni bee Bɛlo deme ba kulo taa. ŋaa wuli ka ba laŋe la zẽẽ, ba ba ogiro. A yellaŋene ama la maŋ soŋe ka bal yeni deme naŋ ba baŋ taa maŋ tõɔ baŋ taa. A bal deme zeŋe zeŋe la tenne parɛɛ poɔ. Saŋa na bal yeni noba la da maŋ laŋe zeŋe ten-yeni poɔ. Ama zenɛ, bal tɛɛtɛɛ deme zeŋe pulli la taa a tenne poɔ. Kyɛ ane a lɛ zaa, a teŋɛ maŋ taa la bal naŋ so o, ka saama wa poɔ.
Bal Parɛɛ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Dagaaba bal parɛɛ e la yaga kyɛ mine maŋ e la boŋyeni, a yoe la maŋ kyilli, a yi ziiri na ba naŋ be. Aseŋ Dakpaalɛ naŋ be Dakpaa ane Kpeɛlɛɛ naŋ be Nandɔm e la boŋyeni. Ka a mine meŋ maŋ taa yoe ayi aseŋ Konkyɛnɛɛ ane Donaalɛɛ.
A bal mine la ama; Sonzeelɛɛ, Gbeɛdomɛɛ, Kusielee, Nambɛgelɛɛ, Kowɛrɛɛ, Ayoree, Danteɛlɛɛ, Banyenɛɛ, Tantuolee, Manlɔɔrɛɛ, Ewaala, Mɛtoɔlɛɛ, Berewoɔlɛɛ, Bɛkoɔnɛ, Naayiree, Zagɛɛ, Wɛnyuulee, Emoɔlɔ, Gbanɛɛ, Tielee/Tiedemee, Sɛmboɔlɛɛ, Guomo, Eseɛlɛ, Balumee, Ikyielee, Namanɛɛ, Mɔnnyaala, Ganɛɛ, Goɔyɛrɛɛ, Berefoɔlɛɛ, Kpeɛlɛɛ, Bimbiilee, Eweele ane amk.
Bal meɛroŋ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Bal yeni noba la maŋ laŋe saaŋkoma boŋyeni. Ama, zenɛ noba yaga koŋ baŋ pore a ba saaŋkoma ŋa yuori, kyɛ yɛlɛ mine naŋ be la be naŋ na tõɔ soŋe te ka te bɛre bal kaŋa yi kaŋa poɔ, ka a mine la; ba tenzenna, doma, kyiire, biyoe, dannoŋ, tebɛ/ŋmemɛ ane nuuri toma.
Bal ane ba doma
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Doma e la bonvuuraa bee nuulee kaŋa tɔ noba naŋ bo ka ona la daŋe faa ba sããkoma nyɔvore, ka ba pare ba pɔge. Ka ŋaa vɛŋe ka a bone ŋa e ba kaŋa. Aseŋ Banyenɛɛ doma la seɛne. Ba yeli ka zabɔge la da kara ba, ka zoro te kpɛ mɔpelaa a te gaa. Seɛmɛ naŋ da be a mɔpelaa da kore kore la a moɔ, a golle a zie zaa, a pɔge ba bɔgɔ na. A zabɔge da wa kpɛ la a moɔ a ba la baŋ benee naŋ la ka noba tu, ka ba fãã kyɛ leɛ. A doŋa ŋa la da faa ba bare.
Bal zaa taa la doma. A bal maŋ de o la ka o e ba kaŋa. Ba ba ɔɔrɔ, koora bee dɔgera o gba. Ka bannaŋ nyɛ o ka o kpi zie kaŋa, ba maŋ tu la bogi de ũũ bee ŋmaa vaare pɔge o.
Bal ane Ba Kyiire
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Bal kyiiruŋ na baŋ waa la bonvore teseŋ a doma: doma zaa meŋ maŋ waa la kyiiruŋ. Ama, kyiire mine meŋ e yelba-eraa, aseŋ bal mine kyiire la nɔɔte- yeni, mine ŋmanzagelaa, peɛ poɔ saabo, bee kɛkɛpele de ŋmaa ne bone. A mine meŋ maŋ baŋ e la bombadiraa teseŋ bulee zommo.
| Bal/Yiiluŋ | Doma | Kyiire | Teŋɛ |
|---|---|---|---|
| Bɛkoɔnɛɛ | Bulee zommo | ŋmanzagelaa | Nandɔm |
| Dakpaalɛɛ | Selgyuuni | Saalieni/Zomberemɛ | Dakpaa |
| Danteɛlɛɛ | Paanaa/Paaŋaa | Kɛkɛpele | Danteɛ, Boo |
| Kowɛrɛɛ | Zibu | Ɛbaa | Kaane, Dapuori |
| Gbeɛdomɛɛ | Zibu | Dãã waaroo | Teza |
| Kansaabɛɛ | Kokolaa | ŋmaaŋa | Kyapore, Boo |
| Manlɔɔrɛɛ | Kɔtɔmɔ | Gyerɛbaa | Nɔɔte-yeni |
| Banyenɛɛ | Seɛne | Zampoŋi | Sabuli |
| Donaalɛɛ | Bɔmbɔroŋ/bɔmbɔrezeɛ | Uu | Nadoli, Konkyɛne |
| Kusielee | Zbu | Peɛpoɔ saabo | Kuree, Sawɔle |
| Emoɔlɔ/Emoɔlɛɛ | ŋmanzeɛ | Kaleo | |
| Balumee | Doɔle | ||
| Wanabiiri | Wuo | ||
| Ganɛɛ | Paaŋaa | ||
| Eyaala | Ɛbaa |
Amine meŋ la a puli kyɛ
- Sozeelɛɛ
- Naayiree,
- Gbanɛɛ
- Tielee/Tiedemee
- Tantuolee
- Zagɛɛ
- Sɛmboɔlɛɛ
- Guomo
- Eseɛlɛ
- Ewaala
- Ikyielee
- Namanɛɛ
- Mɔnnyaala
- Wɛnyuulee
- Goɔyɛrɛɛ
- Berefoɔlɛɛ
- Kpeɛlɛɛ
- Bimbiilee
- Mɛtoɔlɛɛ
- Nambɛgelɛɛ[1]
Boorͻ mine Bal ane ba Donne
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]| Boorɔ | Bal yuori | Dma | |
|---|---|---|---|
| Ewe | Bamee | Perebo | |
| Lãƒe | Gbaga | ||
| Adzɔvia | Pɛgetere | ||
| Ɣetsoƒe | Perebo | ||
| Amlada | Teetaa | ||
| Ʋiƒɛme | Kurikuni | ||
| Agave | atia wɔnee | ||
| Dzevie | Loɔraa | ||
| Amɛ | Baa | ||
| Klevie | Walaa | ||
| Bate | Loɔraa | ||
| Tsiame Atsia | atia wɔma | ||
| Tovie To | Mɔnaabo | ||
| Blu Klo | Kurikuni | ||
| Asante | Asakyiri | Gyuuni | |
| Oyoko | Selaa | ||
| Agona | Dakyeɛ | ||
| Asona | Waabo/galeŋgaa | ||
| Aduana | Baa | ||
| Biretuo | Wɛnyuo | ||
| Ekoɔna | Mɔnaabo | ||
| Asenee | Zanzaŋaa | ||
| Mamprusi | Nayiri | Ɛbaa | |
| Tensung | Loɔraa | ||
| Kunguri | Gbɔga/Uu | ||
| Gonja(Savanna) | Mankpan | Gbeŋni | |
| Kpembewura | Ɛbaa | ||
| Bolewura | Wɔɔ | ||
| Farefare | Nabdam | Zibu/Ɛbaa | |
| Tongo | Zibu | ||
| Kusasi (Bawku) | Bawku | Ɛbaa | |
| Zebila | Kurikuni |
Sommo Yizie
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- ↑ Mark K.K Ali Dagaaba lesiri p.25, 2017
- ↑ https://curriculumresources.edu.gh/year2_ghanaian-language_dagaare/