Vare le yelbulo

Bal

Yizie Wikipiideɛ
bal
Aŋa yitaalombilelineage, unilineality Maale eŋ
Facet ofethnology Maale eŋ

Bal/yiiluŋ naŋ tuuro saa pare ane Bɛlo naŋ tuuro ma pare. Bal bee yiiluŋ e la noba bee boora mine naŋ yi saaŋkompare boŋyeni kyɛ ka Bɛlo meŋ yi makommpare boŋyeni. Bal/yiiluŋ deme maŋ laŋe la doma, kyiire, dannoŋ, teŋgan-ŋmene, pɔgeya yoe ane yosegɛ kyɛ Bɛlo deme ba taa a yel-ama. Balyeni bee Bɛlo deme ba kulo taa. ŋaa wuli ka ba laŋe la zẽẽ, ba ba ogiro. A yellaŋene ama la maŋ soŋe ka bal yeni deme naŋ ba baŋ taa maŋ tõɔ baŋ taa. A bal deme zeŋe zeŋe la tenne parɛɛ poɔ. Saŋa na bal yeni noba la da maŋ laŋe zeŋe ten-yeni poɔ. Ama zenɛ, bal tɛɛtɛɛ deme zeŋe pulli la taa a tenne poɔ. Kyɛ ane a lɛ zaa, a teŋɛ maŋ taa la bal naŋ so o, ka saama wa poɔ.

clan
Aŋa yitaalombilefamily Maale eŋ
Facet ofkinship Maale eŋ

Bal Parɛɛ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Dagaaba bal parɛɛ e la yaga kyɛ mine maŋ e la boŋyeni, a yoe la maŋ kyilli, a yi ziiri na ba naŋ be. Aseŋ Dakpaalɛ naŋ be Dakpaa ane Kpeɛlɛɛ naŋ be Nandɔm e la boŋyeni. Ka a mine meŋ maŋ taa yoe ayi aseŋ Konkyɛnɛɛ ane Donaalɛɛ.

A bal mine la ama; Sonzeelɛɛ, Gbeɛdomɛɛ, Kusielee, Nambɛgelɛɛ, Kowɛrɛɛ, Ayoree, Danteɛlɛɛ, Banyenɛɛ, Tantuolee, Manlɔɔrɛɛ, Ewaala, Mɛtoɔlɛɛ, Berewoɔlɛɛ, Bɛkoɔnɛ, Naayiree, Zagɛɛ, Wɛnyuulee, Emoɔlɔ, Gbanɛɛ, Tielee/Tiedemee, Sɛmboɔlɛɛ, Guomo, Eseɛlɛ, Balumee, Ikyielee, Namanɛɛ, Mɔnnyaala, Ganɛɛ, Goɔyɛrɛɛ, Berefoɔlɛɛ, Kpeɛlɛɛ, Bimbiilee, Eweele ane amk.

Bal meɛroŋ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Bal yeni noba la maŋ laŋe saaŋkoma boŋyeni. Ama, zenɛ noba yaga koŋ baŋ pore a ba saaŋkoma ŋa yuori, kyɛ yɛlɛ mine naŋ be la be naŋ na tõɔ soŋe te ka te bɛre bal kaŋa yi kaŋa poɔ, ka a mine la; ba tenzenna, doma, kyiire, biyoe, dannoŋ, tebɛ/ŋmemɛ ane nuuri toma.

Bal ane ba doma

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Doma e la bonvuuraa bee nuulee kaŋa tɔ noba naŋ bo ka ona la daŋe faa ba sããkoma nyɔvore, ka ba pare ba pɔge. Ka ŋaa vɛŋe ka a bone ŋa e ba kaŋa. Aseŋ Banyenɛɛ doma la seɛne. Ba yeli ka zabɔge la da kara ba, ka zoro te kpɛ mɔpelaa a te gaa. Seɛmɛ naŋ da be a mɔpelaa da kore kore la a moɔ, a golle a zie zaa, a pɔge ba bɔgɔ na. A zabɔge da wa kpɛ la a moɔ a ba la baŋ benee naŋ la ka noba tu, ka ba fãã kyɛ leɛ. A doŋa ŋa la da faa ba bare.

Bal zaa taa la doma. A bal maŋ de o la ka o e ba kaŋa. Ba ba ɔɔrɔ, koora bee dɔgera o gba. Ka bannaŋ nyɛ o ka o kpi zie kaŋa, ba maŋ tu la bogi de ũũ bee ŋmaa vaare pɔge o.

Bal ane Ba Kyiire

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Bal kyiiruŋ na baŋ waa la bonvore teseŋ a doma: doma zaa meŋ maŋ waa la kyiiruŋ. Ama, kyiire mine meŋ e yelba-eraa, aseŋ bal mine kyiire la nɔɔte- yeni, mine ŋmanzagelaa, peɛ poɔ saabo, bee kɛkɛpele de ŋmaa ne bone. A mine meŋ maŋ baŋ e la bombadiraa teseŋ bulee zommo.

Bal/Yiiluŋ Doma Kyiire Teŋɛ
Bɛkoɔnɛɛ Bulee zommo ŋmanzagelaa Nandɔm
Dakpaalɛɛ Selgyuuni Saalieni/Zomberemɛ Dakpaa
Danteɛlɛɛ Paanaa/Paaŋaa Kɛkɛpele Danteɛ, Boo
Kowɛrɛɛ Zibu Ɛbaa Kaane, Dapuori
Gbeɛdomɛɛ Zibu Dãã waaroo Teza
Kansaabɛɛ Kokolaa ŋmaaŋa Kyapore, Boo
Manlɔɔrɛɛ Kɔtɔmɔ Gyerɛbaa Nɔɔte-yeni
Banyenɛɛ Seɛne Zampoŋi Sabuli
Donaalɛɛ Bɔmbɔroŋ/bɔmbɔrezeɛ Uu Nadoli, Konkyɛne
Kusielee Zbu Peɛpoɔ saabo Kuree, Sawɔle
Emoɔlɔ/Emoɔlɛɛ ŋmanzeɛ Kaleo
Balumee Doɔle
Wanabiiri Wuo
Ganɛɛ Paaŋaa
Eyaala Ɛbaa

Amine meŋ la a puli kyɛ

  • Sozeelɛɛ
  • Naayiree,
  • Gbanɛɛ
  • Tielee/Tiedemee
  • Tantuolee
  • Zagɛɛ
  • Sɛmboɔlɛɛ
  • Guomo
  • Eseɛlɛ
  • Ewaala
  • Ikyielee
  • Namanɛɛ
  • Mɔnnyaala
  • Wɛnyuulee
  • Goɔyɛrɛɛ
  • Berefoɔlɛɛ
  • Kpeɛlɛɛ
  • Bimbiilee
  • Mɛtoɔlɛɛ
  • Nambɛgelɛɛ[1]

Boorͻ mine Bal ane ba Donne

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
Boorɔ mine bal ne ba doma[2]
Boorɔ Bal yuori Dma
Ewe Bamee Perebo
Lãƒe Gbaga
Adzɔvia Pɛgetere
Ɣetsoƒe Perebo
Amlada Teetaa
Ʋiƒɛme Kurikuni
Agave atia wɔnee
Dzevie Loɔraa
Amɛ Baa
Klevie Walaa
Bate Loɔraa
Tsiame Atsia atia wɔma
Tovie To Mɔnaabo
Blu Klo Kurikuni
Asante Asakyiri Gyuuni
Oyoko Selaa
Agona Dakyeɛ
Asona Waabo/galeŋgaa
Aduana Baa
Biretuo Wɛnyuo
Ekoɔna Mɔnaabo
Asenee Zanzaŋaa
Mamprusi Nayiri Ɛbaa
Tensung Loɔraa
Kunguri Gbɔga/Uu
Gonja(Savanna) Mankpan Gbeŋni
Kpembewura Ɛbaa
Bolewura Wɔɔ
Farefare Nabdam Zibu/Ɛbaa
Tongo Zibu
Kusasi (Bawku) Bawku Ɛbaa
Zebila Kurikuni

Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  1. Mark K.K Ali Dagaaba lesiri p.25, 2017
  2. https://curriculumresources.edu.gh/year2_ghanaian-language_dagaare/