Kultaa
Kultaa [1]e la dɔɔ ne pɔge naŋ laŋ noɔre yeni ne nɔmmo a na laŋ zeŋ, ka ba yideme meŋ sage tu a kultaa yeltuuri zaa ka a ta nɛnɛ ka ba na laŋkpeɛrɛ a dɔgerɔ biiri. Kultaa maŋ kyaare la yie ayi naŋ sage ka ba kɔɔle lantaa e bon-yoni, o ba maŋ e dɔɔ ne pɔge yoŋ yɛlɛ ba yideme meŋ maŋ poɔ la. [2]Dɔɔ la maŋ de pɔge, pɔge ba derɛ dɔɔ a dagaweɛŋ. A yeluŋ ŋa wuluu la ka a pɔge la maŋ bare o saayiri kyɛ gaa a dɔɔ zie. A dɔɔ la maŋ te tu a pɔge yele. Dagaweɛŋ, dɔɔ ba derɛ o tɔ dɔɔ, pɔge meŋ ba kulo o tɔ pɔge. A lɛ waa la kyiiruŋ kpoŋ ane yelbalɔre.[3][4]
Kultaa Parɛɛ.
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Dagaaba kultaa parɛɛ
Kultaa parɛɛ
Dagaaba pɔge de parɛɛ po-eŋ la ama kaŋa poɔ. Pɔge bɔ deraa, pɔge nyɔgraa, pɔgepibaraa, ane ko-pɔge.
Pɔge bɔ deraa bee pɔge beɛlaa. A pɔge ŋa tɔ yɛlɛ maŋ tu la ka a ta nɛnɛ kyɛ ka ba beɛle o gaa te ko a serɛ.
Pɔge-nyɔgraa. A pɔge ŋa tɔ yɛlɛ ba maŋ tu kyɛ ka a serebɛ deɛ ŋmaa tigri, kuori, daa, weɛ sori, kolaa sori bee Sobi-kyara poɔ a ƒere nyɔge kuli ne ba yiri kyɛ ka a pɔge dɔgreba ba baŋna nea. Amine kaŋa a pɔge bonsuuri zaa maŋ ƒoŋ kyɛ ka ba naŋ taa o a lɛ kuli ne. A pɔge ŋa tɔ, a serebɛ maŋ iri la saanaa boma ko a pɔge dɔgreba kyɛ ka ba baŋ sage ka ba naŋ taa. Sɛre ka ba nyɔge a pɔge, a dakyeɛ kaŋa maŋ tere sori ka ba nyɔge.
Pɔge-pibaraa.
A pɔge ŋa tɔ, o bile saŋa la ka ba maŋ pi o bare. Amine kaŋa a pɔge poɔ gba. A pɔge bibarre meŋ la po-eŋ la ama kaŋa;
Lezare pɔge.
Dɔɔ naŋ kyɛnɛ gɛrɛ te nyɛ pɔge ka a dɔge pɔgelee paaloŋ, o maŋ puori la a pɔge dɔgrɔ ne o gbɛre dɔlloo kyɛ yeli "Ka ŋmeneŋ wa soŋ ka o baa, N pɔge la". A puroriŋ o paa na taa la libipelaa lezare te ko a pɔgelee ma ane kyɔɔtaare.
Dɔgroŋ kultaa
. A pɔgelee maŋ waa la bile lɛ kyɛ ka a dɔɔ saamine boɔra. Ba maŋ taa la libipelaa kɔɔ te tere.
Pɔge-bonnepiiraa. Pɔge naŋ taa poɔ kyɛ ka neɛ pi bare. O maŋ yeli ko la a pɔge poɔ, ka ka onaŋ wa dɔgrɔ dɔge pɔgelee ka onaŋ so o. Ka onaŋ wa dɔge pɔgelee o soba maŋ so a pɔge.
Bisɔra bee pɔgezɛlaa. Biyaalaa a yiri bee teŋɛ deme naŋ de ko o leɛ ba pɔge a teŋɛ bee a yiri na poɔ o naŋ yaale a bie.
Te`e` pɔge.
Neɛ naŋ e te`e` a saŋ pɔgelee o baaloŋ poɔ a leɛ de.
Pɔge-lɔbɔ
pɔgelee o saamine naŋ de ko ba deɛmɛ a ba deɛmɛ naŋ erɛ velaa zuiŋ. Ka neɛŋ de pɔge ka o kpi kyɛ ka o ne o deɛmine yɛlɛ noma, ba maŋ toɔ`de la a pɔge yɔɔ kaŋa ko a ba deɛmɛ. A pɔge ŋa tɔ la ka Dagaaba boɔlɔ pɔgedendegli bee pɔgedendeo bee nentaŋ pɔge.
KO-pɔge
. Dagaaba zie, feroo la la pɔge taa serɛ ananso ka pɔgeŋ kore seŋ wola zaa kyɛ ka o serɛŋ wa kpi, neɛ maŋ de o la a manne seŋ ka a pɔge naŋ wa kpi ka o nyɛ neɛ ka o de o ganaa. Neɛ (dɔɔ) naŋ baŋ de la o beɛre ko-pɔge bee o mabile ko-pɔgloŋ. Dagaaba maŋ yeli ka ba ba nɔnɔ woɔ korɔ bibile a leɛrɛ derɛ. Ananso ka yɔɔ la na naŋ de o beɛre ko-pɔge. Noba mine kpeɛrɛ la tulo a leɛrɛ derɛ ba yɔɔmine ko-pɔgeba. Pɔge de poɔ, ka neɛŋ de o aremine pɔgeyaa wuli ka o are nulee la ka o nyɔge. O koŋ la baŋ nyɔge nulee. Kyiiruŋ la ka dɔɔ de o areba meŋ pɔgeyaa.
Kultaa Yeltuuri
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Kultaa yeltuuri waa la ata. Ana la; puoruu, kyegri ane saandaanzɔ[5]
Puoruu
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]puoruu la dɛndɛŋ gaabo na a dɔɔ yideme naŋ maŋ gaa a pɔge yideme zie ne bontaarre mine ka ka ba tepeɛre a pɔge saamine nyɛ ka ba de la a pɔge ko dɔɔ bee ka o waa la bisoli. Gbɛɛ yaga, boma ba naŋ maŋ gaa ne la guori ne libiri fee. Ka ba de a bie ko dɔɔ kyɛ ka ba gaa bee ka ba ba ko o dɔɔ, kyɛ ba ba leɛrɛ a puoruu boma terɛ.
Kyegri
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
Kultaa Wɛltaa
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Kultaa Wɛltaa la dɔɔ ne o pɔge naŋ laŋ noɔre yeni ne nɔmmo a kpeɛrɛ tasoga ka yelkaŋa kpɛ ba sogaŋ bee kpakyaga ka a pɔge yi gaa o saayiri bee zie kaŋa te kpeɛrɛ bee a te kuli Serɛ kyɛ bare a dɔɔ.
Kultaa Wɛltaa Ananso
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- Kūū maŋ vɛŋe la ka dɔɔ ane pɔge wɛltaa.
- Ka a pɔge bee dɔɔŋ wa e soɔba na baŋ vɛŋ la ka ba wɛltaa
- Sɛnsɛŋ te gaale maŋ vɛŋ la ka dɔɔ ane pɔge wɛltaa.
- Sɛngaŋ yɛlɛ te gaale maŋ wane la kultaa wɛltaa.
- Nannyigiroŋ, zɔɔre, entuo, ba dɔgebo ane dãã nyu tegaale maŋ wane la kultaa wɛltaa.
Kultaa Wɛltaa Yelwonni
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- Kultaa wɛltaa saana la noba zuri
- Kultaa wɛltaa ŋmaara la doŋ ennɛ a pɔge ne a dɔɔ yideme
- Ka a pɔgeŋ wa zagere serɛ kulbu, a serɛ libie maŋ tuuli la kõɔ gaa.
- Ka banaŋ wa taa biiri, a biiri maŋ leɛ la dɔgɛɛ noba
- Ka banaŋ bare taa, a dɔɔ bee a pɔge yoŋ la maŋ dire dɔgɛɛ kaara biiri
- Wagere kaŋa, a biiri ba maŋ nyɛ guolbu fẽẽ zaa
Sommo Yizie
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- ↑ https://www.boundless.org/relationships/what-is-marriage-really-like/
- ↑ https://www.urmc.rochester.edu/encyclopedia/content.aspx?contenttypeid=1&contentid=4580
- ↑ https://www.britannica.com/topic/marriage
- ↑ https://www.marriage.com/advice/relationship/what-is-marriage/
- ↑ https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marriage