United State Of America (USA)
| Native label | U.S. state |
|---|---|
| Short name | |
| Paaloŋ | United State Of America |
| NCI Thesaurus ID | C30010 |
United State Of America; O e la teŋkpoŋ kaŋa na be a tendaa ŋa poɔ ka neɛ zaa baŋ ka ba boɔlɔ USA. O taa la gɔvemɛti na kaara a teŋɛ na zu , O poɔ la ka Ghana maŋ gaa te de libie bee nyɛ ba sommo yi wanne ka ba wa maale neŋ te teŋɛ. Ba taa la boma.
Gɔbena ane pɔletese Yeltare
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A Capitol yiri, kogo ko begɛ gɔbena, naŋ taa a kyambare zaa naŋ be a kɔŋgerɛɛse.
A White House, deri kpeɛreba ane tontonneba taa la ɔfere naŋ kyaare a executive staff.
A kɔɔto kpoŋ deri la a teŋɛ kɔɔto kpoŋ.
A United States e la federal republic naŋ taa 50 states ane a federal kapital desekyere, Washington, D.C. a U.S. asserts sovereignty da parɛɛ unincorporated territories ane uninhabited island taaloŋ mine. Ona la a tendaa koraa kpoŋ zie naŋ e federation, ane a o presidential system ko a national government da de la, a gbuli zaa ane a kyɛlɛ, neŋ paale mine naŋ kyaare independent states tendaa zaa naŋ kyaare decolonization. A begɛ gane naŋ be a United States a da e a paaloŋ begɛ kpoŋ zie ko supreme legal document. Scholars gyamaa da bigiree a United States ka o da e liberal democracy.
Etymology
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Nimitɔɔre duoruu mine: Yoe mine ko United States, Demonyms ko a United States, United Colonies, ane yoe poruu ko Americas
Yelgbɔge sɛgebinaa kaŋa ko "United States of America" bebiri naŋ da e a January 2, 1776. A bebiri na, Stephen Moylan, naŋ e Continental Army aide ko a General George Washington, da sɛgɛɛ lɛtɛ ko a Joseph Reed, Washington's aide-de-camp, a da boɔrɔ ka o da gaa "neŋ zɔɔzɔɔ boma yineŋ a United States of America a gaa a Spain" ka o da sɔre sommo yi Revolutionary War effort. A pɔbiliki bontonaa da e la yelyagesɛgeraa ba naŋ da toɔle eŋ saseɛ a Williamsburg duoruu gane a Virginia Gazette a April 6, 1776. Gbɛɛ mine maŋ e la bee eɛ June 11, 1776, Thomas Jefferson sɛgɛɛ "United States of America" eŋ gansansaraa poɔ kyaare a Declaration of Independence, naŋ da taa sagedeebo ko a Continental Congress ayi soba a July 4, 1776.
A yelŋmaa "United States" ane a o initialism "U.S.", da eɛ yuori bee yoleɛrɛ a Bɔrefɔ poɔ, e la yo-ŋmaara neɛ LA neɛ zaa naŋ baŋ a. A initialism "USA", a yuori, gbɛɛ gyamaa la ka ba maŋ tona neŋ. "United States" ane "U.S." la a yelŋmaara ba na maŋ tona neŋ a U.S. federal gɔbena, ane begere narebinni "A States" e la yeltuuri mine ba na maŋ tu a vɛŋ a yoe e ŋmaara, gbɛɛ gyamaa ka ba maŋ de a toma neŋ naasaalpaaloŋ ; "stateside" la a yoleɛrɛ bee bigiruu.
"America" la a pɔgeloŋ yuori ko a Americus Vesputius, a latinaase yuori la Italian explorer Amerigo Vespucci (1454–1512); ba da daŋ de o la ka o da e teŋɛ yuori ko a German cartographers Martin Waldseemüller ane Matthias Ringmann a 1507. Vespucci da dɛndɛŋ tere la noɔre kyaare a West Indies a da peɛre nyɛ Christopher Columbus a 1492 da paalɛɛ a da saŋa landmass naŋ ba taa bammo kyɛ da ba paale a pɔgelee naŋ da be a eastern limit naŋ be a Asia. A Bɔrefɔ, a yelŋmaa "America" da baŋɛɛ yelzuri naŋ da ba kyaare a United States, kyɛ ba naŋ da naŋ tona neŋ a "a Americas" ka ba bigiri a kɔntinɛtere zaa naŋ be a North ane South America.
European exploration, colonization ane conflict (1513–1765)
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Christopher Columbus da piilee maala Caribbean korɔ Spain a 1492, nŋ gɛrɛ Spanish-kɔkɔre yeluu teŋɛ ane boɔbo a Puerto Rico ane Florida ko New Mexico ane California. A dɛndɛŋ Spanish colony la a bone naŋ e a pampana continental United States naŋ da e Spanish Florida, chartered 1513. Neŋgyamaa naŋ da ba tõɔ zeŋ a teŋɛ yi kɔŋ ane baaloŋ, Spain's tendɛndɛŋ, Saint Augustine, piiluu saŋa da la 1565. France da maalɛɛ bamenne paaloŋ naŋ be a French Florida a yuoni 1562, kyɛ ka ba da zagere o bare (Charlesfort, 1578) bee ka ba da saaɛŋ o bare Spanish raids (Fort Caroline, 1565); French noba naŋ na da zeŋ da soŋɛɛ gyamaa kyaare a Great Lakes (Fort Detroit, 1701), a Mississippi River (Saint Louis, 1764) ane gbɛɛ gyamaa a Gulf of Mexico (New Orleans, 1718). European colonies piiluu meŋ da paalɛɛ a thriving Dutch colony of New Nederland (naŋ da e 1626, present-day New York) ane a bile naŋ da e Swedish colony ko a New Sweden (zemmo yuoni 1638 la da e Delaware). British colonization kyaare a East Coast da piilee neŋ Virginia Colony (1607) ane a Plymouth Colony (Massachusetts, 1620). A Mayflower Compact a Massachusetts ane a Fundamental Orders ko Connecticut da maalɛɛ begere arekoreba self-governance ane constitutionalism naŋ na nyɛ baabo yi American colonies. Kyɛ European zenneba la pãã e a pampana United States naŋ nyɛ zɔɔre yi a noba bana naŋ yi a Americans, ba meŋ kpɛɛ yɛgroŋ, naŋ leɛrɛ European boma kyaare bondiiri ane donne. Relations naŋ tɔgele cooperation ko warfare ane massacres. A colonial authorities meŋ maŋ biŋɛɛ begere wagere mine ko a noba bana naŋ yi a Americans ka ba e noba naŋ yi a European yel-erre, meŋ paale Kirisaaloŋ leɛ kpeɛbo. Neŋ a eastern seaboard, settlers trafficked African gbaŋgbaɛ yineŋ a Atlantic slave trade.
A noba naŋ naŋ sereŋ e a Thirteen Colonies naŋ na nyɛ a United States wagers kaŋa da eɛ noba ba naŋ de ka ba taa a British Empire, kyɛ taa local Gɔbena vootu ka ba derɛ korɔ a nempeɛle dɔba naŋ taa boma mine suobu. A colonial noba yagroŋ da baa la a Maine ko Georgia, eclipsing Native American yagroŋ; a 1770s, a noba yagroŋ baabo da vɛŋɛɛ a Americans da taa dɔgebo gyamaa. A colonies' naŋ e toɔreŋ neŋ Britain tere la vuo neŋ baabo yeltare kyaare a self-governance, ane a First Great Awakening, a series ko Christian leɛbo, fueled colonial boɔbo da kyaarɛɛ baabo naŋ be religious liberty.
Yelkori
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Indigenous peoples
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Nendɛndɛŋ deme naŋ be a North America da yi gaa la Siberia a da gaŋ 12,000 yuomo mine naŋ da pare, naŋ na baŋ pare Bering land bridge bee naŋ na baŋ be a now-submerged Ice Age coastline. A Clovis saakommo, naŋ da taa nyaabo a 11,000 BC la male sereŋ taa sagedeebo naŋ e a Saakommoŋ tori naŋ be a Americas. Wagers mine naŋ pare, Indigenous North American baabo da sereŋ eɛ yelnimizeɛ bone kaŋa naŋ da maale taa niŋe, ane amine, aseŋ a Mississippian saakonnoŋ, koɔbo baabo yeltare, architecture, ane complex societies. A post-archaic saŋa, a Mississippian Saakommoŋ bezie da la midwestern, eastern, ane southern irigyin, ane a Algonquian naŋ be a Great Lakes irigyin ane a Eastern Seaboard, kyɛ ka a Hohokam saakonnoŋ ane a Ancestral Puebloans da paale la a southwest. Bamine Nova yagroŋ da do la saa a United States kyɛ ka a European noba waabo da zɛge do are 500,000 naŋ da peɛle 10 miliyɔɔ.
Population
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Meŋ kaa kyɛ: U.S. tenne yi noba yagroŋ
| State | Population (millions) |
|---|---|
| California | 39.4 |
| Texas | 31.3 |
| Florida | 23.4 |
| New York | 19.9 |
| Pennsylvania | 13.1 |
| Illinois | 12.7 |
| Ohio | 11.9 |
| Georgia | 11.2 |
| North Carolina | 11.0 |
| Michigan | 10.1 |
A U.S. noba sorebo Bureau yeli ka 331,449,281 noba la da kpeɛrɛ a April 1, 2020, naŋ da vɛŋ a United States a teŋɛ naŋ e wederoŋ ata soba neŋ noba yagroŋ a tendaa gbuli zaa, yi China ane India puoriŋ. A Census Bureau's kaabo a 2024 noba noɔre soribo e la 340,110,988, naŋ sɛge do saa neŋ 2.6% yi a saŋa naŋ 2020 noba noɔre soribo. Yele yi a Bureau's U.S. noba noɔre sorebo, a July 1, 2024, a U.S. da taa la sommo neŋ 16 sɛkɔnne, bee neŋ 5400 noba bebiri zaa. A 2023, 51% a Americans yuomo 15 ane gaŋ a lɛ da be la kultaa, 6% da eɛ pɔgeba naŋ kpi kultaa poɔ, 10% kultaa-wɛltaa, ane 34% naŋ baŋ kpɛ kultaa poɔ togitogi. A 2023, a noba ba na naŋ na baŋ eŋe poɔ ane dɔge biiri da a U.S. da arɛɛ 1.6 biiri neŋ pɔgeyeni, ane, a 23%, o taa la a tendaa gbuli zaa biiri baabo naŋ kpeɛrɛ neŋ dɔgerɔ yeni yiriŋ a 2019.
A United States taa la kultaa-wɛltaa; 37 saakomparɛɛ noba mine da taa la noba miliyɔɔ yeni. White Americans neŋ saakomparɛɛ naŋ e Europe, a Middle East, bee North Africa la da maale a racial kpoŋ zie ane saakomparɛɛ yiiluŋ kpaaroŋ ka o da e 57.8% naŋ be a United States noba noɔre yagroŋ. Hispanic ane Latino Americans da maale a yagroŋ wederoŋ ayi da e 18.7% naŋ be a United States noba yagroŋ. African Americans sa maalɛɛ a wederoŋ ata soba kpaaroŋ ane a 12.1% a U.S. yagroŋ noɔre. Asian Americans la a teŋɛ wederoŋ anaare kpaaroŋ, naŋ maale 5.9% a United States noba yagroŋ noɔre. A teŋɛ 3.7 miliyɔɔ nemmenne a Americans da maalɛɛ aŋa 1%, ane amine 574 nemmenne boorɔ da taa la bammo ko a federal gɔbena. A 2022, a yuonsoga naŋ be a United States noba yagroŋ noɔre da eɛ yuomo 38.9.
Urbanization
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Yɛlɛ kyaare 82% naŋ e America noba be la tenne poore, a te paale suburbs; ba gyamaa kpɛzie la tembɛrɛ poore neŋ a ba yagroŋ 50,000. A 2022, 333 naŋ be a municipalities yagroŋ e la 100,000, tembɛrɛ awae noba parɛɛ miliyɔɔ yeni naŋ kpeɛrɛ, ane tembɛrɛ ayi—New York City, Los Angeles, Chicago, ane Houston—taa la noba yagrong naŋ pare. A gyamaa naŋ e U.S. metropolitan yagroŋ kpɛzie la a South ane West.
Largest metropolitan areas in the United States 2024 MSA population estimates from the U.S. Census Bureau | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Rank | Name | Region | Pop. | Rank | Name | Region | Pop. | ||
| 1 | New York | Northeast | 19,940,274 | 11 | Boston | Northeast | 5,025,517 | ||
| 2 | Los Angeles | West | 12,927,614 | 12 | Riverside–San Bernardino | West | 4,744,214 | ||
| 3 | Chicago | Midwest | 9,408,576 | 13 | San Francisco | West | 4,648,486 | ||
| 4 | Dallas–Fort Worth | South | 8,344,032 | 14 | Detroit | Midwest | 4,400,578 | ||
| 5 | Houston | South | 7,796,182 | 15 | Seattle | West | 4,145,494 | ||
| 6 | Miami | South | 6,457,988 | 16 | Minneapolis–Saint Paul | Midwest | 3,757,952 | ||
| 7 | Washington, D.C. | South | 6,436,489 | 17 | Tampa–St. Petersburg | South | 3,424,560 | ||
| 8 | Atlanta | South | 6,411,149 | 18 | San Diego | West | 3,298,799 | ||
| 9 | Philadelphia | Northeast | 6,330,422 | 19 | Denver | West | 3,052,498 | ||
| 10 | Phoenix | West | 5,186,958 | 20 | Orlando | South | 2,940,513 | ||
Emɛgireesin
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]America's immigrant population la a yagroŋ naŋ baŋ seŋɛɛ a tendaa zaa yagroŋ. A 2022, ba da eɛ 87.7 million immigrants ane U.S.-biiri dɔgroŋ naŋ e immigrants naŋ be United States, lammo naŋ ta 27% a zaa naŋ lantaa a U.S. population. A 2017, naŋ yi a U.S. ziiri mine dɔgroŋ yiibu, a 45% (20.7 million) da e naturalized citizens, 27% (12.3 million) da e la begɛ sagedeebo kpeɛreba, 6% (2.2 million) da e la temporary lawful residents, ane 23% (10.5 million) da e noba ba naŋ da ba sage de ka ba e immigrants. A 2019, a tembɛrɛ mine yizie ko a immigrants da la Mexico (24% naŋ e immigrants), India (6%), China (5%), a Philippines (4.5%), ane El Salvador (3%). A 2022, ba da eɛ million immigrants (ka gyamaa zie da nyɛ sagedeebo yi family reunification) da nyɛ la legal residence. A 2024 yoŋ, yi a Migration Policy Institute, a United States da maalɛɛ 100,034 refugees, naŋ da "maale a United States' toma naŋ da e a saazu global resettlement destination, naŋ da pare a ziiri mine leɛ-zemmo ko tenne mine naŋ be a Europe ane Canada".
Energy
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A 2023, a United States da nyɛ la 84% kyaare a o energy naŋ be fossil fuel, ane teŋkpoŋ naŋ taa energy da yi la petroleum (38%), ka a tuuro meŋ e natural gas (36%), renewable sources (9%), coal (9%), ane nuclear power (9%). A 2022, a United States meŋ da sonneŋ 4% neŋ a tendaa zaa yagroŋ, kyɛ da maŋ tonneŋ 16% yi a tendaa zaa energy. A U.S. da e la a nendeɛrɛ bayi soba naŋ kyaare emitter of greenhouse gases a China.
A U.S. la a tendaa zaa wederɛ naŋ maala a nuclear power, na maŋ maale yi kɔɔ poɔ ka o e 30% a tendaa zaa nuclear fintindigili. Ona meŋ taa a wɛderoŋ kyaare a nuclear power reactors maaloo ko teŋɛ LA teŋɛ zaa. Yi 2024, a U.S. da taa la teɛroŋ ka ba da duori a ba nuclear power semmo gbɛre bota dɔgele a dakori maalo a 2050.
World War I, Great Depression, ane World War II (1917–1945)
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A United States da gaa la World War I neŋ a Allies naŋ be 1917 da soŋ ka ba maale a tide yineŋ Central Powers. A 1920, a begɛ ganne leɛ maaloo a tendaa zaa pɔgeba dɔgɛɛ diibu. A 1920s ane 1930s saŋa, kpaŋkparema kyaare mass communication ane pTV leɛroo kyaare tendaa zaa yelyelle. A Wall Street Crash naŋ da e a 1929 da maalɛɛ a Great Depression, ka a President Franklin D. Roosevelt da yeli yɛlɛ kyaare a New Deal plan ko “leɛbo, sammo ane emmaaroŋ”, a yelgyamaa naŋ pukyaare kpaaroŋ were ane toma emmaaroŋ kpaare da laŋɛɛ neŋ programs ane naŋe leɛbo neŋ begere.
Piiluu saŋa da manɛɛ taa neŋ World War II, a U.S. da piilee sonna neŋ zɔɔre boma kyaare Allies naŋ da e a World War II a March 1941 kyɛ da kpɛ a zɔɔre a December a Empire a Japan's zɔɔre puoriŋ a Pearl Harbor. A U.S. da maale la a zɔɔre bone dɛndɛŋ soba a da de a zɔɔ neŋ Japanese tenne naŋ be Hiroshima ane Nagasaki a August 1945, a da baare neŋ a zɔɔre. A United States da la a kaŋa ko a "a polisiri banaare na" naŋ da teɛ taa zuri a kyɔɔre a post-war world, a laŋ neŋ a United Kingdom, Soviet Union, ane China. A U.S. da e a teŋɛ naŋ da maale taa nimizeeloŋ kyaare a zɔɔre naŋ nandaanoŋ faŋa gyamaa ane tatenne pɔletese yeltare.
Spaceflight
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A United States da naŋ taa la kpaare sere yi a saŋa naŋ 1950s, a piili neŋ a National Aeronautics ane Space Administration (NASA) a 1958. NASA's Apollo kpaaroŋ (1961–1972) da nyɛɛ a dɛndɛŋ crewed Moon naŋ da sigi neŋ 1969 Apollo 11 boɔbo; o da naŋ eɛŋ a dasaŋa naŋ agency's nimizeɛ milestones. A nimizeɛ NASA meŋ paalɛɛ Space Shuttle kpaare (1981–2011), a Voyager kpaaroŋ (1972–present), a Hubble ane James Webb space telescopes (piiluu saŋa da la 1990 ane 2021, naŋ da tutaa), ane a multi-mission Mars Exploration kpaaroŋ (Spirit ane Opportunity, Curiosity, neŋ Perseverance). NASA e la a agencies anuu kaŋa naŋ sɔgerɔ neŋ International Space Station (ISS); U.S. sommo ko a ISS paale modules mine, meŋ paale Destiny (2001), Harmony (2007), ane Tranquility (2010), ane meŋ a logistical ane operational support mine naŋ na gɛrɛ.
A United States someone da soŋɛɛ a global commercial spaceflight industry. A American spaceflight zimeɛreba paale neŋ la Blue Origin, Boeing, Lockheed Martin, Northrop Grumman, ane SpaceX. NASA kpaaroŋ aseŋ a Commercial Crew kpaare, Commercial Resupply Services, Commercial Lunar Payload Services, ane NextSTEP da kaa la somenne ziiri naŋ na da baara paalebo kyaare a American spaceflight.
Kɔkɔre Yele
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Kyɛ ba naŋ yele kɔkɔ-gyamaa a United States, Bɔrefɔ la a kɔkɔre naŋ maale taa yeluu ane sɛgebo. Bɔrefɔ eɛ kɔkɔ-ma ba naŋ de o a United States yi Executive yeluu 14224 a 2025. Neŋ a lɛ zaa, kpaaroŋ zaa da ba tere noɔre ka Bɔrefɔ e la kɔkɔ-ma naŋ sereŋ e kɔkɔkpoŋ ko a federal lamboe ata zaa. Begere mine, aseŋ U.S. naturalization semmo, neŋ a lɛ zaa da eɛ kɔkɔkpoŋ. Paaloŋ sere lezare-ne-anii ane a United States Virgin Islands da terɛɛ noɔre ka o e la kɔkɔ-ma; 19 tenne and paale mine a Columbia da ba taa kɔkɔ-ma. Paaloŋ ata ane U.S. territories anaare da deɛ ma-kɔkɔɛ bee meŋɛ kɔkɔɛ ka a da paale a Bɔrefɔ: Hawaii (Hawaiian), Alaska (ma-kɔkɔɛ lezare ne awai), South Dakota (Sioux), American Samoa (Samoan), Puerto Rico (Spanish), Guam (Chamorro), ane a Northern Mariana Islands (Carolinian ane Chamorro). A zaa lantaa, 169 American ma-kɔkɔɛ ka ba yele a a United States. A Puerto Rico, Spanish la ka ba maale yele a gaale a Bɔrefɔ.
Yele mine a American paaloŋ peɛroŋ (2020), a 245.4 miliyɔ noba a U.S. yuomo anuu ane gaŋ a lɛ yele la Bɔrefɔ ba yieŋ. Yi 41.2 miliyɔɔ yele Spanish ba yieŋ, naŋ vɛŋ ka o e a kɔkɔkpoŋ yeluu. Kɔkɔɛ mine ba meŋ naŋ yele a yieŋ meŋ eɛ miliyɔɔ yeni noba bee gaŋ a lɛ te paale Chinese (3.40 miliyɔɔ), Tagalog (1.71 miliyɔɔ), Vietnamese (1.52 miliyɔɔ), Arabic (1.39 miliyɔɔ), French (1.18 miliyɔɔ), Korean (1.07 miliyɔɔ), ane Russian (1.04 miliyɔɔ). German, yeluu naŋ e miliyɔɔ yeni noba a yieŋ a 2010, da sigee puli neŋ 857,000 yelyelebe a 2020.
Ziiri mine liŋkiri
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Library irisɔɔsere ziiiri
United States
- Boma naŋ be a library
- Boma naŋ be a libraries mine
- Key Development Forecasts ko a United States yi International Futures
Gɔbena Yeltare
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- Official U.S. Government web portal – gateway t ko government sites
- House – official website ko a United States House of Representatives
- Senate – official website ko a United States Senate
- White House – official website ko a president of the United States
- Supreme Court – official website ko a Supreme Court naŋ be a United States
Yelkori
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- "Historical Documents" – website from the National Center kyaare Public Policy Research
- "Historical Statistics" – links ko U.S. historical data
ДпЗХ
Maps
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- "National Atlas ko a United States" – official maps yi a U.S. Department ko a Interior
- Wikimedia Atlas ko a United States
- Geographic data naŋ kyaare a United Statesnaŋ be a OpenStreetMap
- "Measure of America" – a variety of mapped information naŋ kyaare health, education, income, safety ane demographics naŋ be a United States