Vare le yelbulo

Naaloŋ Diibu Dagapaaloŋ Poɔ.

Yizie Wikipiideɛ
The Lesiri Concept: An Indigenous Mechanism for Solving Chieftaincy Conflicts among Waala of the Upper West Region of Ghana
scholarly article
TitleThe Lesiri Concept: An Indigenous Mechanism for Solving Chieftaincy Conflicts among Waala of the Upper West Region of Ghana Maale eŋ
Main subjectGhana Maale eŋ
Author name stringHafiz Bin Salih Maale eŋ
Publication date2018 Maale eŋ
Published inOpen journal of social sciences Maale eŋ
Volume06 Maale eŋ
Issue08 Maale eŋ
Page(s)147-170 Maale eŋ

Naaloŋ e la kponuŋ kaŋa ba naŋ maŋ de ko neɛ kaŋa ka o kaara a teŋɛ noba zaa bee ba paaloŋ na noba ka yelfaa kaŋa zaa tɔɔ kpeɛra ba. Naa meŋ e la neɛ na maŋ taa gyeremɛ kpoŋ kaŋa o taaba zu. Teŋkoro saŋa Dagaaba da taa la teŋdaama , kyɛ Nasaalmine la wa ne naaloŋ te Dagapaaloŋ poɔ a 1898, Gyɛnoɔre beri pie ne yeni daare la ka nasaala da e ka Dagaaba polle ka ba de la a kponnuŋ ŋa, ka neɛ zaa ta wa ferɛ ba bee zɔɔrɔ ne ba a ba zemmo na poɔ. A 1912 poɔ la ka nasaala sɛgre/ biŋ naaloŋ a Dagapaaloŋ poɔ. Waaleba eŋ da piili dire la Naaloŋ a 1625 poɔ . A 1897 poɔ ka ba Leɛ fire dendɔɛ naaloŋ. Gyerebaa Naa, Ganaa da la a Nakpoŋ. Yelbawontaa la DA meŋ kpɛ ka a Loraa Diisi fãã kyɛ e ka naaloŋ kponnoŋ dire kyɛ Kora taa , a Loraa, Gyerebaa, Nandom, ane Lambussie Namine kpakyagaŋ poɔ. A lɛ da veŋɛ la ka yelbawontaa be ba soŋa . A namine da na wonotaa / yelbawontaa da kyebe ba kpakyagaŋ poɔ. Ayi ama zaa poɔŋ neɛ zaa naane na baŋ di Naaloŋ te Dagapaaloŋ poɔ . A lɛ wuli ka te Dagapaaloŋ, te taa la tendemee kyɛ meŋ taa Sããma o poɔŋ. Sããma la na baŋ di Naaloŋ Dagapaaloŋ poɔ kyɛ a tendaama bee tendemee kaara a teŋgane. Ka a le wuli ka tendaama(na) la maŋ biŋ Naa ba paaloŋ poɔ ayi te Dagapaaloŋ merɛ na tu lɛ.

Naa Ferbo Toma/Tonɔɛ.

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

1). A seŋ ka o veŋ a teŋɛ deme taa nɔlaŋ ba poɔ.

2). Naa la maŋ biŋ merɛ / mere a teŋɛ poɔ ka a noba tuuro.

3). A seŋ ka o binne Nabilii ka o naŋ wa e Nakpoŋ.

4). Sɛrɛɛ diibu.

5). A seŋ ka o kaara a teŋɛ ziyuo yɛlɛ.

6). Naa maŋ seŋ ka o veŋ emmaaroŋ be a teŋɛ poɔ.

Naa parɛɛ / Naaloŋ Parɛɛ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Naaloŋ taa la parɛɛ yaga kyɛ a mine la puuli kyɛ ;

Ana la: Nakpoŋ, Nabilii, Koɔraa naa, Naŋkpaa naa, Bipɔlɔ naa, Pɔgeba naa, Zɔre naa , amk.