Vare le yelbulo

John Kofi Agyekum Kufuor

Yizie Wikipiideɛ
John Kofi Agyekum Kufuor
nensaala
Dɔɔ bee pɔge bee dɔgebodɔɔ Maale eŋ
Dɔgebo paaloŋGhana Maale eŋ
Name in native languageJohn Kofi Agyekum Kufuor Maale eŋ
Yo-ennaa bee yoporaaJohn Maale eŋ
Family nameKuffour Maale eŋ
Dɔgebo bebiri8 Disembare 1938 Maale eŋ
Dɔgebo zieKumasi Maale eŋ
SiblingKwame Addo-Kufuor Maale eŋ
SpouseTheresa Kufuor Maale eŋ
ChildJohn Addo Kufuor Maale eŋ
RelativeMatthew Opoku Prempeh, Joseph Henry Mensah Maale eŋ
Native languageTwi Maale eŋ
Kɔkɔyelii, sɛge ne bee goligoluuBɔrefɔ, Asante Maale eŋ
TonnoɔrePɔleteesa, lɔɔyɛ, businessperson, minister Maale eŋ
VoaraaChairperson of the African Union, President of Ghana, Fɔrɔ (1th) Begemaale die mɛmba a Ghana Republic ayi eŋɛ, Member of the 1st Parliament of the 3rd Republic of Ghana Maale eŋ
Zanne laExeter College, Prempeh Kolaagyi, Osei Tutu Siinia Haai Sakuuri, Lincoln's Inn, University of Oxford Maale eŋ
Work locationAccra Maale eŋ
Politikal paati mɛmbaNew Patriotic Party Maale eŋ
Candidacy in election2000 Ghanaian general election, 2004 Ghanaian general election Maale eŋ
Ŋmene bee sagediibuCatholicism Maale eŋ
Significant eventPanama Papers Maale eŋ
Ghana Place Names URLhttps://sites.google.com/site/ghanaplacenames/places-in-perspective/birthplaces#h.c6964lwpzksj Maale eŋ

John Kofi Agyekum Kufuor (ba naŋ dɔge 8 Disembare 1938)[1] e la Ghana pɔleteesa naŋ e a Ghana yidaandɔba pie soba a yi 2001 te tɔ 2009.[2] Ona da la a African Union dakogi zu banuu soba a yi 2007 te tɔ 2008[3] ane o da tõɔ la John Atta Mills saŋa na Jerry Rawlings' naaŋ boyi naŋ da wa baare eŋɛ ane a fɔrɔ naaŋ diibu leɛroo Ghana poɔ a yi yelkaŋyeli naaŋ paati gaa yelkaŋyeli naaŋ paati yuo.[4]

Kufuor dompole baare la meŋɛ faŋa soobo yelkaŋyeli naaŋ[2] eŋɛ Ghana pɔletese lomboriŋ, a paatiri naŋ yi a United Gold Coast Convention ane a United Paati poɔ.[2] Onaŋ e lɔɔyɛ ane yɛroŋ erɛ, o da e la minisa a Kofi Abrefa Busia's Progress Party gɔmenante[1] poɔ Ghana Republic boyi soba wagere eŋɛ, ane wederɛ ko Popular Front Party naŋ ba be naaŋ poɔ a Republic ata wagere.[5] A Fourth Republic poɔ, Kufuor da arɛɛ la e a Wɔɔ Paati bie a 1996 nuneɛ eŋɛ, a taa o te di ne a 2000 ane 2004 nuneɛ. O naŋ toŋ gbɛre boyi ɔfere poɔ, o bare la pɔletese 2008 poɔ. Noba yaga baŋ ne o la ka Gentle Giant.[6]

Nyɔvore Piiluu ane Ganzanne

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Ma gbɛre naaloŋ bal nabie, ba dɔge la John Kufuor Daaban poɔ, Kumasi tembile a Ashanti irigyiŋ poɔ, Ghana. O piili la o peramere ane nɛɛsere sakuuri a Kumasi Gɔmenante Sakuuri naŋ be Asem eŋɛ Sir Gordon Guggisberg naŋ mɛ. Kufuor e la Nana Kwadwo Agyekum biiri 7th soba ba 10 (pie) eŋɛ, naŋ e Asante ane Nana Ama Dapaah, Napɔge.[7][1] 1951 poɔ, o kyogi la o peramere (ana saŋa na ba naŋ boɔlɔ 'standard' three) Ganzanne Osei Tutu Boarding School eŋɛ (Osei Tutu Senior High School) a yi 1951 te tɔ 1953.[8] Prempeh Kolaagyi eŋɛ a yi 1954 te tɔ 1958, o zanne yi la yuoŋyeni 1 te tɔ yuomo anuu 5. O London sigibu 30 Kyɛpire 1959 eŋɛ, ba da sage de o la Gyoone poɔ eŋ Lincoln's Inn, London (1959–61) ka o na zanne lɔɔ, a leɛ lɔɔ zanna yuoni gbuli ane kyuuri anii poɔ. Ba da boɔle o la a London baa eŋɛ 1961 poɔ. Yuoni naŋ da waana, ba da boɔle o la a baa eŋɛ Ghana poɔ sɛre oŋ gaa Oxford University, a baare Exeter College, 1964 poɔ.[9] Ba da daŋ de o la a Ghana Commercial Bank eŋɛ London poɔ ka o e maneŋgya ane legal ɔfesa. O leɛ wa la Ghana a yuoni 1965 poɔ o ma poboɔbo eŋɛ neɛ (naŋ ta daŋ da nentegerɛ tikiti kyaare ne o leɛwaa) boɔrɔ la ka o zanne Africa poɔ. O zanne la Victor Owusu lɔɔ tontonzie ne lɔɔyɛ kaŋa, Owusu Yaw.[10] 1966 poɔ, o da leɛ la a teŋɛ gansɛgerɛ ko Kumasi City Council (pampana Kumasi Mɛturopolitan Asɛmbole). A Republic Begemaale ayi iregyita poɔ, Kufuor pore la o yelnɔnee ka tabul tennis, kannoo, bɔlŋmɛ, ane sinii iribu.[11] O daŋ e la a dakogi zu soba ko a Kumasi Asante Kotoko Football Club.[12]

Politikal Dompole Piiluu

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

O naŋ wa baare o ganzanne, Kufuor leɛ wa la Ghana a wa piili o politikal dompole. 1967 poɔ, o da leɛ la legal ɔfesa neŋkpoŋ ane teŋkpoŋ gansɛgerɛ ko Kumasi. 1969 eŋɛ, o da e la begemaale die mɛmba ane dɛpete minisa ko paaloŋ yobo yeltarre a Kofi Abrefa Busia gɔmenante eŋɛ.[13] Kufuor da e la begemaale die mɛmba ko a Atwima Nwabiagya[14] a Republics ayi (1969–72) ane ata (1979–81) eŋɛ. O e la mɛmba zu ko a Progress Party naŋ da ti Busia die poɔ.[15] O naŋ e Dɛpete Minisa ko Paaloŋ Yobo Yeltarre, o areko la Ghana kpaaroŋ awola eŋɛ. A yi 1969 te tɔ Disembare 1971, o da de la Ghana are terebɛ weɛ a United Nations General Assembly eŋɛ New York City poɔ, a Organization of African Unity (OAU) Minisare Lambori Addis Ababa poɔ, ane a Summit Conference ko a Non-Aligned Movement Lusaka poɔ. 1970 poɔ o da de la weɛ ne a Ghana are terebɛ gaa Moscow a Soviet Union poɔ, Prague (Czechoslovakia), ane Belgrade (Yugoslavia) na te di dɛmɛ kyaare Ghana sama ba naŋ di ana paalonne ŋa koŋ baŋ yɔɔ. O naŋ e a Paaloŋ Yobo Yeltarre ane Dɛpete Opposition Leader ko a Popular Front Party (PFP) Begemaale kpaaroŋ a Republic ata wagere noɔre yelyele, ba da boɔle o la ka o na wa kɔgele Yidaandɔɔ Hilla Limann gaa a OAU Summit Conference Freetown poɔ, Sierra Leone. O meŋ da la e mɛmba ko a begemaale are terebɛ na naŋ da gaa a United States 1981 poɔ na te yeli yɛlɛ ko a International Monetary Fund (IMF) ane a World Bank kyaare Ghana ɛkɔnɔme yelwonni. Gyoonnoɔre 1982 poɔ, a All People's Party (APP) wederoŋ, naŋ da e a paatiri zaa naŋ ba be naaŋ sɛ lantaa, da teɛ la a wederɛba mine hakelɛ, ka ba mine la a Dɛpete Wederɛ ko a sɛ lantaa, Alhaji Iddrisu Mahama, o gansɛgerɛ kpoŋ, Dr Obed Asamoah ane Kufuor, ka ba na sage tomboɔloo yi a Provisional National Defence Council (PNDC) na toŋ bone ba naŋ da de ka o e la National Government eŋɛ. Ba da kaairi la Kufuor a gansɛgerɛ ko Lokal Gɔmenante ana gɔmenante paalaa ŋa poɔ.[16] O naŋ e gansɛgerɛ ko Lokal Gɔmenante, o da sɛge la a Lokal Gɔmenante Yelnyɔgere Begetuubu naŋ da na e a paabo pare ko ana saŋa na Desekyere Asɛmbola paala.[17]

20 Kyɛpire 1996 eŋɛ, a Wɔɔ Paati are terebɛ noba 1034 yi 2000 poɔ ba naŋ iri yi a gbandigiri 200 a paaloŋ zaa poɔ da iri la Kufuor ka o na ŋmɛ a Ghana Yidaandɔɔloŋ kyakya 10 Disembare 1996 eŋɛ. O naŋ wa ŋmɛ o kyakya duoro ka a ba ta kyuuri awae baare, Kufuor da nyɛ la 39.62% yi Rawling nuneɛre 57% yaga poɔ a 1996 nuneɛ eŋɛ. 23 Ɔɔtoore 1998 eŋɛ a Wɔɔ Paati da la leɛ iri o la ka a ba e a yidaandɔɔloŋ yoŋ kyakya ŋmeɛbo kyɛ ka o na are e a paati wederɛ.[18] Kufuor da di la a Disembare 2000 yidaandɔɔloŋ nuneɛ; a fɔrɔ kyakya eŋɛ, naŋ e 7 Disembare, Kufuor da de la niŋe ne 48.4%, kyɛ ka John Atta-Mills, Jerry Rawlings Yidaandɔɔ-potuuro, tu ne 44.8%, a fere a paatiri ama ayi eŋ nuneɛ boyi poɔ. A boyi soba eŋɛ, ba naŋ e 28 Disembare eŋɛ, Kufuor da die la ne 56.9% yi a nuuri eŋɛ. Ba naŋ da wa so Kufuor eŋ ɔfere 7 Gyoonnoɔre 2001 eŋɛ,[19] a lɛ da e la fɔrɔ soba Ghana yelkorɔ eŋɛ naaŋ gɔmenante naŋ leɛre naaŋ ne laanfeɛ ko paati naŋ ba be naaŋ. Ba da la leɛ maale ɛlɛte la Kufuor a yidaandɔɔloŋ ane begemaale nuneɛ eŋɛ ba naŋ da e 7 Disembare 2004 eŋɛ, ka o da nyɛ 52.45% yageroŋ yi a nuuri zaa lantaa neɛ soŋ a fɔrɔ sobaŋ na bege boyi soba,[20] ana wagere ne o zuiŋ meŋ Kufuor paati, a Wɔɔ Paati, da tõɔ di la kogiri yaga a Ghana begemaale die poɔ.[21]

Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  1. 1 2 3 https://www.britannica.com/biography/John-Kufuor
  2. 1 2 3 https://www.ghanaweb.com/person/John-Agyekum-Kufuor-3658
  3. https://portal.africa-union.org/DVD/Documents/LINKS-OTHER/List_Of_Chairmen%20_E.html
  4. https://www.britannica.com/place/Ghana/Independence
  5. https://newsghana24.com/today-is-kufours-84th-birthday-check-out-this-brief-biography-of-kufour/
  6. https://www.myjoyonline.com/how-kufuor-met-his-wife-and-married-at-age-23/
  7. https://www.allamericanspeakers.com/celebritytalentbios/John+Kufuor/385586
  8. http://www.worldpresidentsdb.com/John-Kufuor/
  9. https://www.exeter.ox.ac.uk/people/dr-john-kufuor/
  10. https://aaregistry.org/story/john-kufuor-lawyer-and-politician-born/
  11. https://web.archive.org/web/20210515070153/https://www.ghanaweb.com/person/John-Kofi-Agyekum-Kufuor-1219
  12. https://www.weforum.org/people/john-kufuor
  13. https://www.eaumf.org/ejm-blog/2017/8/29/progress-party-wins-elections-to-form-government-of-the-2nd-republic
  14. https://www.modernghana.com/news/279262/chief-kufuor-eyes-atwima-nwabiagya-seat.html
  15. https://newsghana24.com/today-is-kufours-84th-birthday-check-out-this-brief-biography-of-kufour/,
  16. https://worldleaders.columbia.edu/directory/john-agyekum-kufuor
  17. https://www.glopan.org/about/members/kufuor/
  18. http://ghana-net.com/president-of-ghana-john-kufuor.html
  19. http://www.clubmadrid.org/miembro/john-kufuor/
  20. https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Former-President-Agyekum-Kufuor-turns-82-today-1128884
  21. http://africanelections.tripod.com/gh.html