Vare le yelbulo

Central Region

Yizie Wikipiideɛ
Central Region
region of Ghana
ContinentAfrica Maale eŋ
PaaloŋGhana Maale eŋ
Kapital/teŋkpoŋCape Coast Maale eŋ
Located in the administrative territorial entityGhana Maale eŋ
Located in time zoneGreenwich Mean Time Maale eŋ
Coordinate location5°30′0″N 1°0′0″W Maale eŋ
Shares border withWestern irigyin, Ashanti Irigyiŋ, Eastern irigyin, Greater Accra Region, Western North Region Maale eŋ
Language usedNkonya language, Adele language, Efutu language, Tafi Maale eŋ
Map

A Central irigyin e la a Ghana Irigyime pie ane ayoɔbo kaŋa. Ashanti irigyin ne Eastern irigyime be la o sazu seŋ, Ka Western irigyin be a sapare seŋ, Ka Greater Accra be a luo seŋ kyɛ ka a poo be a kɔmpare seŋ. A Central irigyin yuori yire la yaga ne o sakubɛrɛ ane yɛroŋ yeltarre o naŋ taa bondemaale boma gyɛmaa ane salentɛɛtɛɛ zuiŋ, ane nimikyilziiri. A Central irigyin taa la nimikyiziiri aseŋ; Kakum national park, Asin Manso gbamgbaare baa, Posuban Shrines naŋ be Mankessim, ane Muni-Pomadze Ramzar site. O la taa la castles; aseŋ:Cape coast castle ane Elmina castle. forts; aseŋ: fort St.Jago naŋ be Elmina. ane beaches;aseŋ: Winneba beach, Anomabo beach,Fete beach,ane Brenu beach. A ama zaa be la a coastline.

Economy ane tourism

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

A Central Region e la a kpaaroŋ kyaare ganzanne yele, naŋ taa Sakuuri sonne mine naŋ be a teŋɛ poɔ. A irigyin economy paale neŋ la services, mining ane fishing. Cape Coast Castle ane Elmina Castle meŋ maale taa UNESCO World Heritage Sites kyɛ maale taa leɛ teɛroŋ kyaare Trans-Atlantic slave trade. A Central Region e la a zikpoŋ ko tourism naŋ be a Ghana, neŋ Kakum National Park ane beach baabo mine.[1][2]

U.S. President Barack Obama da tue a o tendaa gbuli sori tuubu a wa Cape Coast a 2009.

Portuguese noba la mɛ a Panorama of Elmina Castle a 1482 yuoni poɔ. São Jorge da Mina (St. George of the Mine) Castle, ona neŋ la ka ba boɔlɔ Mina bee Feitoria da Mina) zene bebiri ona la ka ba boɔlɔ Elmina, Ashantiland ( o na la ka ba da boɔlɔ Gold Coast paaloŋ). Be da la Gulf of Guinea boŋkoɔroo zie danweɛŋ soba, azuiŋ ona la e a boŋkoraa a European deme naŋ da mɛ ka o naŋ be a Sahara poɔ. A boŋkoɔre zie danweɛŋ soba ba naŋ da maale ka o e noba kpexbo zie,a castle paaŋ la da e zinimizeɛ zie ka noba da maŋ zo te are a yi Atlantic slave trade. [3]A Dutch noba da faa la ne fannoo a yi a Portuguese noba zie a 1637 yuoni poɔ, ba da de la bone zaa a yi neŋ a Portuguese Gold Coast a 1642 yuoni poɔ. A gbaŋgbaa deme paaŋ da neŋ be la Dutch noba nuureŋ a te ta 1814 yuoni poɔ. Zene bebiri Elmina Castle e la zisaana bee zi-seɛlɛ zie, kyɛ meŋ da e sinii zie a ko Werner Herzog's 1987 deɛne ane Cobra Verde sinii. A UNESCO naŋ e a tendaazaa kpaaroŋ baŋ la a castle ŋa yɛlɛ.[2]

Zannoo ( Education)

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
A sɛgere ŋa naŋ sɛge a kyɛ wulo ziiri mine. Sɔroo la, meŋ leɛ maaleŋ sɛge o ka o e o toɔraa, Ka anaŋ ba e lɛ, a na baŋ meele la taa bee a irebare. Dɛmo nimizeɛ na baŋ be la a gampɛle ŋa poɔ (March 2019) (Zanne lɛ ane wagere bee saŋa fo naŋ na iri duoro bare)
Adisadel College
University of Cape Coast Faculty of Education Lecture Theatre building

Gɔbenɛte Yuniveniti

University of Cape Coast

University of Education Winneba

Cape Coast Technical University

African threadfish (Alectis alexandrina), from Cape Coast on the Peninsula Ashantiland.
Black jack fish (Caranx lugubris), from Cape Coast on the Peninsula Ashantiland.

A Central Region eɛ teŋɛ neŋgyamaa na baŋ o ne cuisine yeltare. Etsew ane Fantefante (fresh fish palm oil stew) la a bondikpoŋ naŋ maale taa diibu. Kenkey ane Fufu maŋ taa la diibu neŋ sauces, stews, ane zɛtɛɛtɛɛre. Seafood maŋ maale taa la diibu gyamaa a Central Region.

Sɛkɔndere Sakue.

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  • Aburaman Siinia Haae Sakuuri, Abura/Asebu/Kwamank
  • Academy of Christ the King, Cape Coast
  • Adankwaman Sekondere/Comm, Assin Darman
  • Adisadel Kolagyi
  • Aggrey Memorial Siinia Haae Sakuuri, Cape Coast
  • Apam Siinia Haae Sakuuri
  • Assin Manso Siinia Haae Sakuuri, Assin Manso
  • Assin North Sekondare/Tenikal, Assin Asempanaye
  • Assin Nsuta Siinia Haae Sakuuri , Assin Nsuta
  • Assin State Kolagyi, Assin Bereku
  • Awutu-Winton Siinia Haae Sakuuri, Awutu/Efutu/Senya
  • Besease Sekondere/Comm, Ajumako Besease
  • Boa-Amponsem Siinia Haae Sakuuri, DUNKWA-ON-OFFIN
  • Breman Asikuma Siinia Haae Sakuuri, Asikuma/Od/Brakwa
  • Charity Comm Sakuuri, Twifo Hemang
  • Charity International Siinia Haae Sakuuri, Gomoa Manso
  • Diaso Siinia Haae Sakuuri , Upper Denkyira
  • Dunkwa Sekondere/Tenikal Dunkwa -On-Offin
  • Edinaman Day Siinia Sakuuri, Edin/Kom/Eguafo
  • Effutu Sec/Tech, Cape Coast
  • Ekumfi T.I Ahmadiyya Siinia Haae Sakuuri, Ekumfi Ekroful
  • Eguafo-Abrem Siinia Haae Sakuuri, Edin/Kom/Eguafo
  • Enyan Denkyira Siinia Haae, Abura/Asebu/Kwamank
  • Eyan Denkyira Siinia Haae Sakuuri, Ajumako/Enyan/Esiam
  • Gaana National Kolagyi
  • Gomoa Sekondere/Tenikal, Gomoa
  • Holy Child Haae Sakuuri, Gaana
  • Insaanyya Siinia Haae Business Sakuuri, Kasoa
  • Jukwa Siinia Haae, Twifo Hemang
  • Komenda Siinia Haae Sakuuri Edin/Kom/Eguafo
  • kumfi T. I Ahmadiiyya Siinia Haae, Abura/Asebu/Kwamank
  • Kwanyako Siinia Haae Sakuuri, Agona Kwanyako
  • Kwegyir Aggrey Siinia Haae Sakuuri
  • Mando Day Siinia Haae Sakuuri, Ajumako/Enyan/Esiam
  • Mankessim Sekondere/Tenikal, Mankessim
  • Mfantsiman Girls' Sekondare Sakuuri
  • Mfantsipim Sakuuri
  • MOSECO, Kasoa
  • Nsaba Presby Siinia Haae, Agona Nsaba
  • Nyakrom Day Siinia Haae, Agona Nyakrom
  • Nyankumase Ahenkro Siinia Haae, Fante Nyankomase
  • Obama Kolagyi, Mankessim
  • Obiri Yeboah Siinia Haae, Assin Fosu
  • Obrakyere Sekondere/Tenikal Awutu/Efutu/Senya
  • Odoben Siinia Haae, Asikuma/Od/Brakwa
  • Oguaa Sekondere/Tenikal, Cape Coast
  • Pank Sekondare Business College, Awutu Bawjiase
  • Potsin T.I Ahm Siinia Haae Sakuuri, Gomoa Potsin
  • S.D.A Siinia Haae Sakuuri, Gomoa Manso
  • Saltpond Meth. Siinia Haae, Saltpond
  • Sammo Siinia Haae Sakuuri, Cape Coast
  • Senya Siinia Haae
  • St. Augustine's Kolagyi (Cape Coast)
  • Swedru Sakuuri kyaare Business
  • Swedru Siinia Haae , Agona Swedru
  • Univeniti Practice Siinia Haae Sakuuri
  • Wesley Girls' High School
  • Winneba Siinia Haae, Winneba
  • Moree Siinia Haae Tenikal Sakuuri

Sakuukponne ne Yunivɛsitiri

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  • KAAF Univeniti Kolagyi
  • Marysons Kolagyi, Cape Coast
  • Pan African Christian Univeniti Kolagyi
  • Nduom Sakuuri ko Business ane Technology
  • Ola Training Kolagyi, Old Elmina Road, Cape Coast
  • Presbyterian Women Turaani Kolagyi
  • Gladmond Vocational Institute, Abura/Asebu/Kwamank
  • Methodist Voc Trg Centre, Abura/Asebu/Kwamank
  • Archbishop Porter's Polytechnic, Cape Coast
  • Fosu Karemamine wulluu Kolagyi, Assin Fosu.
  • Komenda Karemamine wulluu Kolagyi, Komenda.
  • Assinman Nursing ane Midwifery Training Kolagyi
  • Cape Coast Nursing ane Midwifery Turaani Kolagyi
  • Police Command ane Staff Turaani Kolagyi, Winneba
  • Kolagyi ko Community Nursing, Winneba

Zi-Seɛrɛ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Cape Coast Castle

Elmina Castle

Kakum National Park

Fort St. Jago

Beaches

Posuban Shrines

Assin Manso Slave River

Administrative Pommu

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
Districts of the Central Region

A political administration ko a irigyin taa la ewbo yi a a local government system. A wederoŋ ŋa zuiŋ, a paaloŋ da poŋ eŋɛɛ lambori ayi 22 MMDA's (naŋ taa 1 Metropolitan, 7 Municipal ane 14 District Assemblies).[4] A District, Municipal bee Metropolitan Assembly, maŋ taa la wederoŋ neŋ a Chief Executive, naŋ arek a ocentral government kyɛ maŋ derɛ a ba wederoŋ fanne yire neŋ a Assembly ka a o wedera e presiding member naŋ maŋ taa kyakya ŋmɛ-iruuŋ a o taaba poɔ. A noba bana naŋ areko a yelzu ŋa la a bama:

Desekyere Kapital/Teŋkpoŋ Gbandige Begemaale Die Mɛmba Paati
Abura Asebu Kwamankese Abura-Dunkwa Abura-Asebu-Kwamankese Elvis Morris Donkoh NPP
Agona East Nsaba Agona East Queenstar Pokua Sawyerr NDC
Agona West Municipal Agona Swedru Agona West Cynthia Mamle Morrison NPP
Ajumako Enyan Essiam Ajumako Ajumako-Enyan-Essiam Cassiel Ato Baah Forson NDC
Asikuma Odoben Brakwa Breman Asikuma Asikuma-Odoben-Brakwa Alhassan Kobina Ghansah NDC
Assin Central Munisipal Assin Foso Assin Central Kennedy Ohene Agyapong NPP
Assin North Assin Bereku Assin North James Gyakye Quayson NDC
Assin South Nsuaem Kyekyewere Assin South John Ntim Fordjuor NPP
Awutu Senya East Municipal Kasoa Awutu-Senya East Mavis Hawa Koomson NPP
Awutu Senya West Awutu Breku Awutu-Senya West Gizella Tetteh Agbotui NDC
Cape Coast Metropolitan Cape Coast Cape Coast North Kwamena Minta Nyarku NDC
Cape Coast South Kweku George Ricketts-Hagan NDC
Effutu Municipal Winneba Effutu Alexander Afenyo-Markin

(Deputy Majority Leader)

NPP
Ekumfi Apam Ekumfi Abeiku Crenstil NDC
Gomoa East Potsin Gomoa East Desmond De-graft Paitoo NDC
Gomoa Central Afransi Gomoa Central Naana Eyiah Quansah NPP
Gomoa West Esakyir Gomoa West Richard Gyan Mensah NDC
Komenda-Edina-Eguafo-Abirem Municipal Elmina Komenda-Edina-Eguafo-Abirem Samuel Atta Mills NDC
Mfantsiman Municipal Saltpond Mfantseman Ophelia Hayford NPP
Twifo Atti Morkwa Twifo Praso Twifo-Atii Morkwaa T.D. David Vondee NDC
Twifo/Heman/Lower Denkyira Hemang Hemang Lower Denkyira Bright Wireko Brobbey NPP
Upper Denkyira East Municipal Dunkwa-on-Offin Upper Denkyira East Festus Awuah Kwofie NPP
Upper Denkyira West Diaso Upper Denkyira West Daniel Ohene Darko NDC

Nentegerɛ Mine

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
Notable citizens of Central region
# Name Home Town
1 Nana Ato Arthur Elmina
2 George Amoh Dunkwa-Offin
3 Ishmael Yartei Agona Swedru
4 Yvonne Nelson Cape Coast
5 Jackie Appiah Cape Coast
6 Menaye Donkor Agona Asafo
7 Paul Boateng Cape Coast
8 Van Vicker Cape Coast
9 Majid Michel Cape Coast
10 Michael Essien Cape Coast
11 John Mensah Cape Coast
12 Lydia Forson Cape Coast
13 Kwesi Amissah-Arthur Cape Coast
14 Paa Kwesi Nduom Elmina
15 Asamoah Boateng Kormantse
16 John Evans Atta Mills Cape Coast
17 Kwabena Kwabena Gomoa Mpota
18 Nathan Kwabena Adisi Gomoa Mpota

Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  1. "Story Map Series". www.arcgis.com. Retrieved 2021-07-20.
  2. 1 2 Sirakaya, Ercan; Teye, Victor; Sönmez, Sevil (2002-08-01). "Understanding Residents' Support for Tourism Development in the Central Region of Ghana". Journal of Travel Research (in English). 41 (1): 57–67. doi:10.1177/004728750204100109. ISSN 0047-2875.
  3. https://www.arcgis.com/apps/MapSeries/index.html?appid=3386911906db44db8ce72c5d925caec8
  4. "Central Region". GhanaDistricts. Retrieved 11 December 2017.