Vare le yelbulo

Boore

Yizie Wikipiideɛ
(Leɛwuli yi Boɔ)
Boɔ
taxon
Aŋa yitaalombiledomesticated mammal, productive animal Maale eŋ
Has usemeat, milk Maale eŋ
Taxon nameCapra aegagrus hircus Maale eŋ
Taxon ranksubspecies Maale eŋ
Parent taxonCapra aegagrus Maale eŋ
This taxon is source ofgoat milk, goat meat, goat hair Maale eŋ
Depicted byGoat who suckled a child (Capricorn), Figura femminile sdraiata con capra, Pan and a Goat mating, from the Villa of the Papyri, Capriccio with Classical Arch and Goats Maale eŋ
Taxon known by this common nameCapra hircus, Capra aegagrus hircus Maale eŋ
Homonymous taxonCapra aegagrus hircus Maale eŋ
Sɛgebiri ba naŋ ba de sɔgele🐐 Maale eŋ
Category for the view of the itemCategory:Views of goats Maale eŋ

Boɔ bee Yiri Boɔ (Capra hircus) e la bo-iruŋ kaŋa-wɔlpieluu ba naŋ maŋ guoli. Mɔboɔ la ka ba pɔgele(C. aegagrus) a Southwest Asia ane Eastern Europe. Boɔ yi la a Bovidae gaŋgye poɔ, ka lɛ wuli ka o ne peroo yie taa. O waa la a donne danweɛ kaŋa ba naŋ pɔgele,a Iran a yi 10,000 yuomo naŋ tɔle.

Ɛtemologyi

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Pampana Bɔrefɔ yelbiri 'goat' yi la a saŋa na Bɔrefɔ yelbiri gāt "bɔpɔge, Boɔ a zaa poɔ", na yi Proto-Germanic *gaitaz (cf. Dutch/Frisian/Icelandic/Norwegian geit, German Geiß, ane Gothic gaits), naŋ yi Proto-Indo-European *ǵʰaidos kabo pare "bɔ-baapaala" (cf. Latin haedus "kid")[1]. Ka fooŋ na yeli yɛlɛ kyaare ne a bodaa, dakore Bɔrefɔ yuori e la bucca (cf. Dutch/Frisian bok) ba naŋ da de ko hegote, hegoote 12th dakoroŋ baaroo poɔ.[2] Nanny goat (bɔ-pɔge) na yi a 18th century, ane bɔdaa (ko bɔdaare) na yi a 19th century poɔ.[3][4]

Bopɔgeba,aŋa donne mine, la ka ba boɔlɔ does.[5]

Bɔdaare na ba naŋ maŋ ŋma a doe yie la wethers. Kyɛ ka a yelbiri hircine ane caprine a zaa kyaare doŋa zaa naŋ taa boɔ waaloŋ, hircine la maŋ maale de wuli neŋ boɔ nyuu tɛɛtɛɛ yiri poɔ.[6][7]

Juvenile boore la ba boɔlɔ kids, a yelbiri ŋa yi la Old Norse kið, o naŋ taa la pare yeni. O taa la o toɔraa nɔwoɔloŋ boɔlaa a ko nensalbiiri yuomo 1590s kyɛ gɛrɛ, kyɛ paa wa leɛ yeli na naŋ ba taa tegeroŋ lɛ a yuomo 1840s poɔ.[8]

Horn cores from the Neolithic village of Atlit Yam, between 6900 and 6300 BC

Boore meŋ paale la a dakoreŋ donne anaŋ naŋ e yiri donne.[9] A nensaalba zeeŋ bale[10] peɛroo wuli ka e la bɔ faa kaŋa naŋ be a Zagros Mountains zu, ona la ka ba da maŋ boɔle ka Anatolia, ona la e a yiri poɔ saaŋkompare booro zaa boɔ.[9]

Neolithic kɔrebo da piili ne boore guolu ka ba toɔ bɔruŋ ane nɛne, a paaŋ poɔ ne kuoluŋ, anaŋ la ka da maŋ de ka e patoro, kyɛ ka kɔbɔ, kɔɔloŋ la ka da maŋ de maale ne wagyere, meɛbo, ane boma maaloo.[11] A dasaŋa na boore guolu piili la yuomo 10,000, naŋ pare a Ganj Dareh a Iran poɔ.[12][13]Boɔ pare piili la a Jericho, Choga Mami,[14] Djeitun, ane Çayönü poɔ, a saŋa na a Western Asia poɔ, ba da guolo la boore a yie poore a ta ŋa yuomo 8,000 te ta ŋa 9,000 naŋ pare.[9] DNA tɛɛse wuli ka yuomo 10,000 naŋ pare poɔ, boore da e la yie poɔ donne.[10] Dakoreŋ meŋ wuli ka boɔ gane bee wɔɔ la ka da maŋ de maale ne koɔ kobili ane daa kpeɛne kɔlebaare ba naŋ maŋ de tu ne sori bee a baŋ de toɔle ka o gaa zie.[15]

Boɔ zaa boorɔ maŋ taa la lɛ o tegeroŋ naŋ maŋ seŋ lɛ, a tegeroŋ tɛɛtɛɛ maŋ baŋ ta la aŋa 140kg (310 Ib) bopɔge la lɛ ka ka bodaa meŋ tegeroŋ ta ŋa 20 te ta ŋa 27kg (44 to 60) a ko bopɔgebilii. [16] A boorɔ kaŋa zaa poɔ, zéé tɛɛtɛɛ ane eŋɛ na baŋ taa la tɛɛtɛɛloŋ ane a wogeroŋ. A wogeroŋ kpakyagaŋ e miniature boorɔ ama African Pygmy, naŋ are 41 te ta 58 cm (16 te ta 23 in) a ta ŋa nembɛrɛ bɔŋmane. [17]

Boore yaga maŋ taa la eelɛ ayi, a waaloŋ ane a semmo maŋ yi la a boɔ na boorɔ.[18] Boore mine ka nansaala maŋ boɔle ka polycerate boore, mannoo wuli ka anaŋ boore na ka maŋ tõɔ taa la eelɛ a ta eelɛ anii gba, aneazaa ka boore zaa naane waa a lɛ ba eŋa nii naŋ maŋ taa eelɛ a dɔɔnɔ ne noba, boore mine bebe a duobu la maŋ wulo lɛ a eelɛ naŋ na waa. Ka fõõ guolo boore naŋ e bodaa ane bopɔgeba a koŋ kɔɔre kyɛ o soba boore na taa bobilii yaga. A boore ama eelɛ maŋ waa la kɔbɔ naŋ baara a buli a viiri o gbie poɔ. A eelɛ ama maŋ e la boma naŋ kora faŋa ane meŋ a maŋ soŋ ka go a meŋa bee a de zɔɔ ne zɔɔre. A bodaba ane bopɔgeba zaa taa la boorɔ tɛɛtɛɛ, a tɛɛtɛɛ bee a boorɔ mine la dairy goats, dairy-cross Boers, and pygmy goats, a mine maŋ taa la kɔkɔzanzoɔlɔ aŋa nɔdaa naŋ maŋ waa lɛ na, ka a maŋ kyɛnɛ ka fo nyɛ ka a zaala  kyɛ kora taa. Boore e la boma naŋ e wogiri, a taa la nimie naŋ foŋ, a lɛ zuiŋ amaŋ tõɔ soŋ a la ka a nyɛrɛ zisoɔre ane ŋmenaa zaa, kyɛ naŋ vɛŋ ka a tõɔ nyɛ zie gaa tɔɔre, a nimie e la boma na maŋ tõɔ nyɛ lambobo zaa ka gɔɔ la bee ka doloŋ la, a pãã ba baŋ boɔrɔ ŋmenaa ka o kyaane o niŋe.

Boore e la donne naŋ paale boma naŋ ɔɔrɔ moɔ bee a dire moɔ yoŋ. A poɔ maŋ eŋ la ziiri anaare anaŋ ka nansaala maŋ boɔle ka  rumen, reticulum, omasum, ane abomasum. A taa la gbɛbie ka a zaa yageroŋ maŋ sentaa, ana baŋ e la ayi ayi bee anaare. A bopɔgeba eŋ maŋ taa la bɛrɛ ayi aŋa lɛ nii eŋ maŋ taa la berɛ anaare. Boer goat ba pale boore anaŋ na maŋ taa berɛ ayi, ama maŋ baŋ taa la berɛ anii, a duobu bee poɔ tarebo maŋ bebe bebie lezare ne pie poɔ.

Skeleton
Eye with horizontal pupil

Boɔ ane peroo lɛretaa

Peroo ane boore e la boma naŋ yitaa pãã.  Azaa ayi paale donne naŋ ɔɔrɔ moɔ yoŋ poɔ, Anaŋ ka nansaala maŋ boɔle ka Caprinae. Kyɛ a waaloŋ taa la tɛɛtɛɛ, a ba bona dɔgera. A boɔ ane a peroo nyaabo tɛɛtɛɛ la boɔ nimie sazu poŋi eŋ ayi a ko a peroo. Peroo zoore maŋ teɛŋ la do saa, ka o pãã e la ŋmaa bee ka o e la wogi kyɛ ka boɔ eŋ zoore maŋ teɛŋ seŋ pileŋ poɔ. Peroo waaloŋ na baŋ yi la o dɔgebo zie bee o kyɛ ka boore eŋ dɔgebo be a guoluu zie. A bodaa ane a pedaa taa la tɛɛtɛɛ, bodaa maŋ taa la nyuu yaga zagere a zaa ka onaŋ wa piili duoro kyɛ pedaa eŋ ba waa lɛ

Waaloŋ ane a e ere

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Boore e la boma naŋ maŋ boɔrɔ ka a zanne yelkaŋa anaŋ wa baŋ. A e la boma naŋ fɔŋ ane yele eebo azuiŋ a maŋ do la teɛ. Aŋaa yoŋ la vɛŋ ka a wuli ka donne gbɛɛ anaare naŋ ɔɔrɔ moɔ poɔ ana yoŋ la maŋ baŋ do teɛ. A teere duobu vɛŋe la ka a kpɛ zukuoŋaa a yɛlɛ maŋ wono noba. A maŋ yɔ saana la noba gaademe bara, ka anaŋ kpɛ fo gaadeŋ poɔ, fo maŋ wa maaleŋ ka fo tara la a be ka o vare yi la, zagere zaa ka fo gaadeŋ daŋkyine miri ba wa do yaga. Boɔ taa yɛŋ aŋa lɛ baa naŋ taa yɛŋ na. Ka fooŋ laŋ a taa ka a naŋ ɔɔ moɔ, a zie anaŋ maaŋ ɔɔ a moɔ ba maŋ yɛlemɛ te seŋ lɛ peere naŋ na ɔɔ a moɔ. Peere eŋ maŋ yɛre la kyɛ ɔɔrɔ a moɔ a gɛrɛ. Ka fooŋ wa guolo bolee, fo maŋ guoli a yoŋ, kyɛ peere maŋ lanne la a petaaba. Ka peere na kpɛ zie a ba  peɛrɛ. A 2016 yuoni, gane zanne peɛroo wuli ka, boɔ maŋ la ka nensaala a yeli yɛlɛ aŋa lɛ baa ane wiri ane nensaala naŋ maŋ yele sɔgera taa. A maŋ kaa la nensaala a boɔrɔ sommo a yire noba zie zagere zaa ka anaŋ wa taa yeltuo kaŋa

Boore naŋ ɔɔrɔ a argan teere, Morocco
Goats establishing a dominance hierarchy through head butting
Moving a herd on a road in Ladakh
Herd browsing together in Japan

Dɔgebu

Boore dotaa la a kyɛ, ana la be a ɛntenɛte vuo ŋa goatse.cx poɔ.  

Boɔ poɔ tarebo be ŋa, a yi kyuu ata te tɔ kyuu pie ne anuu poɔ ba naŋ dɔge o na baŋ taa la poɔ a meŋ dɔge bie bee bile, kyɛ ŋaa pãã na yi bɔ balaa na boorɔ zie ane lɛ ba naŋ guoli  a bɔ balaa na. Bɔguolibo yaga zie maŋ boɔrɔ ka ba bɔdaa ka o ta taabo sɛre ka ba baŋ vɛŋe ka o piili duoro, kyɛ guolu ŋa tɔ maŋ e la kpeɛŋaa zagere zaa ka anaŋ wa boma na ba naŋ maŋ yuo bare ka a meŋa boɔrɔ dire bee boma banaŋ ba eŋ mie

Bɔdaba ba naŋ ba ŋmɛ a lama la ka a nansaala maŋ boɔle ka “buɔks” Swiss ane northern bɔdaba duobu saŋa a maŋ lere la, kyɛ ka equatorial bɔdaba boorɔ anaŋ ba maŋ wuli a  duobu ka a saa, a duobu maŋ taa wagere wagere. A duobu saŋa a ba maŋ la boorɔ bondirii meŋa deebu, A bɔdaa maŋ yuo la o noɔre ne a nyɔbogo a nyuuru ne a bɔpɔge pare be o naŋ maŋ de duori neŋ duoruŋ. Sebaceous nyuu kaŋ maŋ be la a bɔdaa eelɛ poɔ a  poɔ a bɔdaa nyuu meŋa. A nyuu na la maŋ veŋe ka a bɔpɔge toɔ sage de a bɔdaa yele bee a toɔ sage ka a bɔdaa a do o. A mine maŋ do la taa ka a bɔpɔge ba woŋ a bɔdaa na nyuu.

Wagere a bɔpɔge naŋ maŋ de kyɛ dɔge e la bebie 150. A maŋ toɔ dɔge bile boyeni yeree ayi bee ata, anaare, anuu, ayɔɔbo bee ayoɔpoi anaŋ ka nansaala maŋ boɔle ka ( Twins, triplet quadruplet, quintuplet, sextuplet) . A dɔgebo maŋ e la seɛle lɛ, ka anaŋ wa peɛlɛ dɔgebo fo maŋ nyɛ la ka o pare ane a zoore eŋɛ a ŋmaa e zeɛ lɛ kyɛ e ŋa bone naŋ mɔre, kyɛ ka fo nyɛ ka o voɔrɔ ŋmeɛŋaa lɛ. Ka fooŋ wa kaa o fo  maŋ nyɛ la ka e ŋa bone yelkaŋa naŋ ferɛ o, o maŋ bare la o meŋa kyɛ pãã boɔrɔ sonna. Ka onaŋ wa dɔge baare o maŋ la ɔɔ la a zẽẽ ane a vore voɔ, ama la maŋ soŋ a zẽẽ kyiribu a ŋmaa, a meŋ maŋ la soŋ o la ka donne te seŋ baare a kɔle naŋ maŋ ɔɔrɔ boma ka a ta ɔɔ a o bile bee a bile, a ŋaa meŋ la soŋ la ka o dɔgebo nyuu a yi.

A veɛloŋ maŋ sãã la a saŋa anaŋ maŋ ɛnnɛ a ma bɛrɛ. A bɛre ɛnnoŋ maŋ eɛ tɛɛtɛɛ a yi a boorɔ naŋ ba e yeni zuiŋ, a miine kaŋa a yi o naŋ waa kpoŋ, bee a lɛ onaŋ kore seŋ. Boore anaŋ terɛ boruŋ maŋ be 680 ane 1,810 kg (1,500 ane 4,000 ib) boruŋ bebie 305 ɛnno. Peɛroo wuli ka boɔ naŋ e bɔ soŋ seŋ ka o maŋ ɛnnɛ bee a ko o bile bɛre koɔ 3 kg (6 ib) bebiri zaa. Boɔ naŋ daŋ ba dɔge kyɛ wa dɔgerɔ koŋ baŋ tere bɛrɛ koɔ yaga aŋa boɔ na daŋ dɔge, o naŋ daŋ dɔge na baŋ maŋ ko la o bile bɛre koɔ bebiri zaa aŋa 7kg (16 ib), bee a baŋ pare lɛ. Ka onaŋ wa ŋmaa bɛre, a bɛre nɔɛ maŋ ko la, boɔ daŋ ba ɛnnɛ o bile a gaŋ bebie lezare ne pie anuu (305), kyɛ gbɛɛ yaga ka o naŋ wa dɔge bɔdaa la ka o maŋ toɔ ɛnne o a pare lɛ.

Female suckling two kids
A two-month-old kid in a field of capeweed
A female and two kids

A Bondiiri

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Peɛroo wuli ka boɔ e la doŋa kaŋa naŋ na baŋ di bonzaa. Boɔ ba ɔɔrɔ aŋa lɛ peroo bee lɛ nii naŋ maŋ ɔɔ moɔ aneŋ ka boɔ kyele la yaga gaŋ a zaa, boore maŋ mɔ la ka a lɛŋ boŋ zaa a tɔ a nyɛ ka bondiraa la bee ka bone ba diraa la. Kpare-suri karatare, ane gampɛle ama zaa ka a maŋ ɔɔ.[1]

A lɛ bɔlee a bondire naŋ maŋ tu kyɛ leɛbe binne a o puore poɔ ane lɛ anaŋ maŋ tu kyɛ ka o te nyɛ a bare ane bɔlibɛrɛ zaa eɛ yeni aŋa lɛ donne anaŋ naŋ taa nyage yeni. A bɛrɛ koɔ maŋ tu la a kɔkɔre poɔ a sige gaa kpɛ a kɔkɔyoraa poɔ a tu a lɛɛŋ a gaa nyage bɔle poɔ.  Ka anaŋ wa dɔge bɔlee a nyaga na ba maŋ be sɛre, ka onaŋ wa piili ka o dire bondi-gbulo, a ba maŋ koɔre kyɛ ka o nyaga piili baara a taa faŋa.[2]

A bɔkpoŋ semmo la maŋ wulo o boorɔ, aneŋ bondiree na o naŋ dire a baara. Ka doŋa zaa na baa a yi bondiree na zie o naŋ dire (10 te tɔ 14%), a wagere na onaŋ ba dɔge sɛre la ka o maŋ toɔ baa a ta o somme a gaŋ ka onaŋ wa dɔge baare.[3] Large-framed boɔ, naŋ ta boɔ maŋ e la yɛloŋ kyɛ taa tegroŋ aŋa 36 te tɔ 42 kyuuri poɔ, o wogiloŋ ane o yɛloŋ zaa maŋ gaŋ la small-framed boɔ, ka naŋ na guolu aŋa lɛ ba naŋ na guoli large-framed boɔ, a small-framed a kyuu 18 te tɔ 24 poɔ o meŋ na ta la boɔ .[4]

Boɔ naŋ leŋ
A goat feeding in a field of capeweed, toxic to most stock animals

Baaloŋ ane yɛlɛ na maŋ kyɛŋ kpɛ a nyɔvore poɔ.

Atikile meŋa : baaloŋ anaŋ na maŋ nyɔgera peroo ane boɔ.

Aneazaa ka boɔ e la doŋa naŋ doŋ kpeɛŋaa azuiŋ o kaabo bee guolo ba e tuo, a taa baaloŋ mine naŋ ba bala a. A baaloŋ kaŋ naŋ maŋ ferɛ boɔ gyamaa la sikyiri baaloŋ ( a maŋ vɛŋe la ka a boɔ voora guuru, ka o nyɔbogo zaa zoro ko kyɛ ka a sikyiri zaa uli), a boɔ baaloŋ kaŋa la la gbɛ-poɔne ( boɔ gbɛbie taa la baaloŋ bɔguolibo na maŋ wa banna ka a boɔ zaa gbɛbie zaa mɔre a eŋ koɔ,  internal parasites, pregnancy toxicosis (poɔ taabo baaaloŋ), and feed toxicity. Boɔ na baŋ nyɔge la baaloŋ a yi a yele ama poɔ aseŋ, foot-and-mouth disease, caprine arthritis encephalitis, caseous lymphadenitis, pinkeye, mastitis, ane pseudorabies. [5]A baaloŋ ama mine na baŋ tu a yi a boɔ kaŋa na nyɔge baaloŋ ŋa kyɛ baŋ kpɛ nensaala, aseŋ,  tuberculosis, brucellosis, Q fever, ane rabies.[6]

Koɔbo ane guoluu.

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Donne guoluu.

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Atikile meŋa: Boɔ Guoluu

Ka fõõ wa boorɔ yɛlɛ kyaare boore boorɔ kaa kyɛ.

Donne kaaba bee guolu ane a tontonne, taa la tɛɛtɛɛ a yi paaloŋ bee ba saaŋkonnoŋ naŋ waa lɛ poɔ.  Boma neɛ seŋ ka o soba taa sɛre ka baŋ piili boore guoluu e la fẽẽ lɛ, a mine la, zie moɔ naŋ be ka na baŋ ɔɔ, kõɔ soŋ anaŋ na maŋ nyu, nyɛnnoo anaŋ na maŋ lɛnnɛ, zie anaŋ naŋ na maŋ yi a are deɛne.

A Africa ane a Middle East poɔ, boore la ka maŋ leɛre ne ka e ba peere. Boɔ ane peroo tevaare tɛɛtɛɛ. Bo-tɛɛtɛɛ lantaa guolu be Ethiopia poɔ. Be poɔ la ka ba tõɔ wuli ka ba taa boore boorɔ parɛɛ anaare anaŋ ka nansaala maŋ boɔle ka pastured in annual crop systems, in perennial crop systems, with cattle, and in arid areas, under pastoral (nomadic) herding systems. A boore boorɔ guolu ama zaa anaare, dasaŋa na ba da ba lenne boore noba meŋa meŋ da ba de boore guolu yɛlɛ,

Nigeria ane Latin Ameriɔa, boore mine yie poɔ ane kori poɔ yoŋ la ka ba guolu a, kyɛ ka a mine meŋ bone lenne la. Ama moɔ, kamadaare, kyidaare la ka maŋ kyeɛrɛ enne a, kyɛ kamadaare la pãã maale e bone naŋ seŋ bee ka a nɔnnɔ yaga .

Boɔ guolu Chile poɔ
Germany boɔ guolu
Boore guolu Spain poɔ
Burkina Faso boore guolu
Bo-tɛɛtɛɛ ane pe-tɛɛtɛɛ guolu

A Tendaazaa yageroŋ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

A 2022 yuoni poɔ banaŋ naŋ da wana bɔbooroŋ yaga a tendaazaa poɔ da la india  deme, ba yoŋ da wane la bɔroŋ aŋa  (6.25 million metric tons), Bangladesh (0.91 million metric tons), ane South Sudan  meŋ da wane la bɔroŋ ka a ta ŋa  (0.52 million metric tons). A pãã yi 2015 yuoni poɔ, India deme da ŋmaare boore kɔkɔɛ 41% boore 124.4 million poɔ). boore 0.6 million metriɔ tonnes 8% da e la nɛnnɛ a India poɔ yuoni bonyeni poɔ. Peɛroo wuli ka, a tendaazaa poɔ yuoni zaa poɔ boore 440 million la ka ba maŋ ko, ka 6.37 million matriɔ tone maŋ e nɛne

Feral  Boore

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

       Atikile meŋa : Feral boɔ

Feral goats in a churchyard near Llandudno, Wales

Feral boore meŋa la wane a toɔra, pampana a be tembɛrɛ yaga poɔ: a be la Australia, New Zealand, Great Britain, Galapagos ane ziiri yaga. Ka Feral boore wa te ta taabo kaŋa a maŋ wane kõɔ naŋ gore a ko noba, anaŋ meŋ la a ba ɔɔrɔ moɔ yaga aŋa lɛ boore mine naŋ waa. Feral boore Australia poɔ la ka a gore yaga, a 1990 poɔ a boore ama ta ŋa 2.6 million.

Boore eŋɛ la ka maŋ nyɛ bɔroŋ a yi a poɔ, te maŋ la nɛne a yi a poɔ, te maŋ la nyɛ la gane a maale ne boma yaga. Tembɛrɛ mine poɔ, boore la ka ba de a ka are leɛre nensaalba zu,  ba sage de la boore seɛ la libiri. Ba sage la ka sɛre ka fo na toɔ da bee a toɔle boɔ sane ŋmɛ bebe bee a daaroŋ be la tuo bee a daaroŋ la saa

Nɛne

Boɔ nɛne ba naŋ koɔrɔ daa poɔ

Boɔ nyɔvore wogiloŋ bee toɔre zaa na baŋ e ŋa yuomo pie ne anuu (15) te tɔ ŋa pie ne anii (18). Boɔ naŋ ta yuomo lezare anaare (24) a da e la seɛle ka noba da boɔle bee a kpɛ daworo ko gyamaa ka ba woŋ. Yele yaga na baŋ vɛŋe la ka boɔ nyɔvore ba gaa toɔre aseŋ o dɔgebo poɔ ka yelferaa kaŋa wa kyɛŋ kpɛ a na baŋ tage la o yuomo a sige wane pilipoɔ aŋa yuoma pie (10) bee yuomo pie ne boŋyeni.

Milk, butter, ane cheese

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Boore maŋ terɛɛ la 2% a tendaa gbuli zaa bɔroo teroo. [19]Boore naŋ na maŋ taa bɔroo maŋ terɛɛ 540 te ta 1,180 kg (1,200 te ta 2,600 lb) bɔroo kyaare a semmo naŋ e 284-day lactation.[20] A bɔroo naŋ baŋ taa la 3.5% ane 5% butterfat yi a domparɛɛ na naŋ la o.[21] Ba maŋ baŋ leɛrɛɛ a boɔ bɔroo eŋ waaloŋ mine teseŋ cheese[22] ane Dulce de leche.[23]

Mohair ane cashmere wool

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Boore gyamaa maŋ taa la kɔɔloŋ voɔloŋ naŋ maale gaŋ a eŋgbane zuŋ, ane kɔɔloŋ wagiri a ba niŋeŋ. A kɔɔloŋ voɔloŋ naŋ la a ana naŋ maale taa eebo neŋ a textile industry; a yuori ko a gaŋe la, cashmere ane pashmina. A coarse guard kɔɔloŋ ba maŋ waa gyamaa kyɛ na ba maale taa tonɔ bonso a na ba maale e kpeɛŋaa kyɛ ba e bone naŋ na baŋ e spin ane dye. A cashmere boɔ maŋ terɛɛ a commercial quantity kyaare fine ane soft cashmere wool, naŋ e fumie kaŋa boora naŋ maale taa daaroŋ. O maŋ taa la deɛbo yuoni la yuoni zaa. A Angora boɔ parɛɛ maŋ terɛɛ, curling, lustrous locks ko mohair. A boɔ eŋgbane zaa maŋ pigi ne la mohair kyɛ ba maŋ taa guard kɔɔleŋ. A locks maŋ baara la wagere zaa a ta four inches bee neŋ wogiri gyamaa mine. Angora crossbreeds, teseŋ a pygora ane a nigora, maŋ terɛ la a mohair ane/bee cashgora naŋ e fēē, easier-to-manage animal. A wool e la shorn gbɛre boyi, na maŋ baŋ taa maaloo neŋ 4.5 kg (10 lb).

Goats being used as an environmentally friendly method to clear invasive weeds during Earth Day 2010.

Nensaalba maŋ de boore e ka a soŋ ɔɔ zie kaŋa banaŋ ba boorɔ moɔ bee zɛvaare. Anaŋ ka a nansaala maŋ boɔle a diibu mɔnsimmu. A 1990 yuoni poɔ yelŋa bebe North Ameriɔa, donne la ka ba da maŋ de ka a ɔɔ a mɔkuone a California poɔ. A ŋaa ba naŋ da maŋ de a boore e ne la ka  nansaala maŋ boɔle ka conservation grazing. A tontonnma yaga ane kompani bɛrɛ maŋ te pɛŋ la a boore ama taaba ka a te ɔɔ a mɔkuoni kyɛ kyɛre zie a ko ba. Aŋaa a daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka a zie nyuu meŋ e baaloŋ. A yeŋa da pore bee gore la a Pacific Northwest, poɔ, be la ka ba da maŋ de boore a iri bare bonso a iribu maŋ e la tuo a ko nensaala naaŋ na iri. A paale (thorned) blackberry vines and poison oak.[71][75][76] Chattanooga, TN and Spartanburg, SC have used goats to control kudzu, Ba da wane la teere mine a southeastern United States poɔ.

Medical training

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Tembɛrɛ mine poɔ, sogyere maŋ de la boore a zanne neŋ  combat medics. A United States poɔ, boore yoŋ la e a donne ba naŋ maŋ de tone a toma ama taaba a yi Pentagon puoriŋ, baare meŋ la a donne mine banaŋ maŋ de zanne bee wuli neŋ emmaaroŋ zannoo a 1980 yuomo poɔ. Zie la you pampana ŋa zie la yuo ka ba maŋ de mannequins a zanna neŋ emmaaroŋ zannoo, a boore zannoo maŋ wulo yɛŋ a kyaare yelnimizeɛ bee yel-uraa bee yelwonaa saŋa. A yelŋa wuli la boore donne yaga a yi yelferee mine poɔ.

Noba mine de la boore ka e ŋa baare bee kɔlaa ba naŋ maŋ guoli bee a kaara lɛ na, ba maŋ de la boore boore taa la faŋa bee a sagedeebo aneŋ nensaala peɛlo bee banaŋ naŋ kaara a, kyɛ a ba e bonzaa, a yi la anaŋ taa yɛŋ kyɛ kyele, a maŋ tuuru la neɛ naŋ kaare bee a peɛle a daana bee a boma soba.

Boore boɔba la ka fo bare a, a ta eŋ mie a lenne a bee a pɔge a die poɔ, a boɔbo zaa la ka yuo a bare ka a yi yɔyoɔrɔ a dire bondirii anaŋ a anaŋ boɔrɔ, aseŋ hay, bombie ( kamaana, suŋgbulo, aneŋ a taaba gyama) ane vakuoni. Boore bondirii mine e la boma a naŋ maŋ zane a diibu ka mine meŋ e boma naŋ laŋ yi neŋ.

Goatskin water container in Mauritania
The Boer goat, a meat breed
Goat curry and rice at the Notting Hill Carnival
A goat being milked by machine
Chabichou, a French goat cheese
Angora goat with long coat of mohair
A mohair wool beret
* Goats managing a German motorway embankment

Sããkonnoŋ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

A  classical myth, Amalthea e la nymph naŋ maŋ koro a Jupiter ŋmene boɔ bɛre koɔ, bee bɔlii a mamine naŋ kpi kyɛ bare. A yelseɛle kaŋa la a ŋmeme  maŋ ka la a boɔ eele kaŋa, aŋaa maŋ veŋe la ka  boɔ baŋ ka a eele be la o zu poɔ ky o ba so a faŋa, a boɔ daana maŋ e la a boɔ lɛ o naŋ boɔrɔ ka o waa. Maŋ maaale la boɔ anaŋ ka nansaala maŋ boɔle cornucopia or horn of plenty. A  Ebla naŋ e a Syria teŋkpoŋ taa la bommeɛraa kaŋa ba naŋ mɛ ka o yineŋ boɔ zu naŋ waa lɛ, pampana ona la ka ba boɔlɔ ka  "The Tomb of the Lord of the Goats".

A Norse mythology, a ŋmene na maŋ kaara ŋmenaa, veɛloŋ, Thor taa la a faŋa a maŋ toɔ tage boore Tanngrisnir ane Tanngnjóstr zisoɔre saŋa ka anaŋ wa lantaa, Thor maŋ di la boɔ nɛne, kyɛ pãã kaara kɔrekɔre zaa naŋ kyɛre. A kyɛle na o maŋ laŋ a la taa a leŋ, ka dambio biguo saŋa aa boɔ na ne o zu maŋ la iri la a kuuni poɔ. Ka banaŋ wa boɔle koɔraa ka o na wa poŋi a nɛne, o maŋ ka la a boɔ kaŋa gbɛre a de o nyuuro ne. Ba maŋ fere la a dɔɔlee eŋ ka o poŋi. A bɔgere maala sage de saamo anaŋ zaa naŋ sãã. A yeli ŋa yitaa ne a Yule goat (Julbocken) e la Scandinavian borenyɛ saaŋkompare yeltuuri. A yeli ŋa pare yi la a boɔ na kɔkɔrɛ naŋ da ŋmaa ka Yule poɔ bee pare, O gane la ka da de a maale ne gaŋgaa, o e la saaŋkompare yeltuuri ba naŋ maŋ yoɔrɔ a kyeɛrɛ yiele a dire neŋ bondirii a dɔndɔɛ poɔ, gbɛɛ yaga tewɔmɔ naŋ la ka da maŋ dire a wagere ŋa poɔ. A Gävle boɔ la are leɛre a yule boɔ zu, ba maŋ mɛ o la ka o are a Swedish teŋkpoŋ poɔ ba naŋ boɔlɔ ka Gavle. A Finland Nuutinpaiva saakonnoŋ poɔ, St. Knut's Day, yuompaala kyuu bebie pie ne ata daare maŋ la, pɔlbilii maŋ su la suuruŋ a waa ŋa lɛ boore naŋ maŋ waa. (Finnish: Nuuttipukki) a yoɔrɔ yie poɔ. Yelmeŋa a bonsuuri maŋ e ŋa  fur jacket, leather bee  birch bark mask, ane eelɛ. Aŋa ba e  Santa Claus, Nuuttipukki  naŋ e bone naŋ taa dabeɛ ( (cf. Krampus). A dɔba su aŋa Nuuttipukki a yɔ yiri la yiri zaa poɔ a dere bondirii a dere poore bee yidandɔɔ zaa zie. A Finland poɔ, Nuuttipukki saaŋkonnoŋ pare naŋ voorɔ la aseŋ a Finland paaloŋ ama;  Satakunta, Southwest Finland ane Ostrobothnia poɔ. Kyɛ pampana a saakonnoŋ ba la tuuro a lɛ anaŋ da maŋ tu nembɛrɛ bee dɔɔ bɛrɛ la da maŋ tu ayeltuuri kyɛ zenɛ bibiiri la ka ba maŋ bare tere ka ba yɔ tuuro a yɛlɛ ama.

Boɔ e la yuomo pie ne ayi doŋa naŋ be Chinese zodiac poɔ. Gane zanneba aneŋ peɛpeɛrebɛ wuli ka boɔ endaa taa la ziiri yaga a paale  Chimera. A Capricorn naŋ da nɛpe a nu a Western zodiac poɔ, da wuli la lɛ a boɔ zoore na yi neŋ zum zoore. Fauns ane satyrs e la bonseɛle kaŋa naŋ taa nensaala eŋɛ ane boɔ gbɛɛ. A lustful Greek god Pan meŋ yitaa ne aŋa lɛ  Fauns ane satyrs, o meŋ endaa sazu taa la dɔɔ endaa waaloŋ, a taa eelɛ kyɛ sige a ple poɔ ka o te taa boɔ endaa

Glazed brick depicting a wild goat, from Nimrud, Iraq, 9th–7th century BC
Ancient Greek oenochoe with wild goats, 625–600 BC
Bɔ-walaa chimera on a red-figure plate, c. 350–340 BC
Pan wulo Daphnis ka ba deɛne, Pompeii, c. 100 BC
Amalthea ane Jupiter's boɔ 1787 yuoni, a French royal dairy, Rambouillet
Yule boɔ borenyɛ teɛ Scandinavia

Meŋ kaa nyɛ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  • Goat tower
  • Sheep–goat hybrid

Ziiri mine liŋkiri

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  • British Goat Society
  • International Goat Association
  • North American Packgoats Association
  • The American Dairy Goat Association
  • v
  • t
  • e

​1. Daly, K. G., Maisano Delser, P., Mullin, V. E., Scheu, A., Mattiangeli, V., Teasdale, M. D., Hare, A. J., Burger, J., Verdugo, M. P., Collins, M. J., Kehati, R., Erasmus, P., Isakov, B., Breslawski, M., Mikdad, A., Amoros, T., Viñas, R., Kartal, S., Maziar, S., . . . Bradley, D. G. (2018). Ancient goat genomes reveal mosaic domestication in the Fertile Crescent. Science, 361(6397), 85–88. https://doi.org/10.1126/science.aas9411

​2. Encyclopædia Britannica. (n.d.). Goat. In Britannica academic. Retrieved May 22, 2024, from https://www.britannica.com/animal/goat

​3. Integrated Taxonomic Information System. (n.d.). Capra hircus Linnaeus, 1758. https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=180715

​4. Linnaeus, C. (1758). Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis (10th ed., Vol. 1). Laurentii Salvii.

​5. Zeder, M. A., & Hesse, B. (2000). The initial domestication of goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 years ago. Science, 287(5461), 2254–2257. https://doi.org/10.1126/science.287.5461.2254

Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  1. 1 2 https://web.archive.org/web/20091222062352/http://www.tsgra.com/PDF-files/secogoats.pdf
  2. 1 2 https://ssl.acesag.auburn.edu/pubs/docs/U/UNP-0060/UNP-0060-archive.pdf
  3. 1 2 https://books.google.com/books?id=s-Z311q6CIcC&q=%22Feeding+and+nutrition%22
  4. 1 2 https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_note-43
  5. 1 2 https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_note-44
  6. 1 2 http://hdl.handle.net/10568/2238
  7. https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_note-7
  8. https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_note-8
  9. 1 2 3 https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_note-OKstate-9
  10. 1 2 https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_note-Naderi_et_al._17659%E2%80%9317664-10
  11. https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_note-hadog-11
  12. https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000Sci...287.2254Z
  13. https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_note-13
  14. https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_note-14
  15. https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_note-15
  16. https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_note-16
  17. https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_note-17
  18. https://web.archive.org/web/20180901182702/https://americangoatsociety.com/education/polled_genetics.php
  19. https://en.wikipedia.org/wiki/Goat#cite_note-64
  20. https://animal.ifas.ufl.edu/media/animalifasufledu/small-ruminant-website/fact-sheets/Dairy-Goat-Fact-Sheet.pdf
  21. https://www.britishgoatsociety.com/wp-content/uploads/2015/01/Web_3-British-Goats-Are-Best.pdf
  22. https://web.archive.org/web/20090110074428/http://web.foodnetwork.com/food/web/encyclopedia/termdetail/0,7770,1237,00.html
  23. https://www.clarin.com/sociedad/origen-mitico-dulce-leche_0_r1nl5JflRtx.html