Baaŋ
| Aŋa yitaalombile | domesticated mammal |
|---|---|
| Part of | Swadesh list |
| This taxon is source of | dog milk, dog meat, dog fur, chiengora |
| Studied by | cynology |
| Hashtag | dog, dogs, doglover, dogsofinstagram, 犬 |
| Depicted by | Wounded She-dog, Textile with Eagle Attacking Dog |
| Taa beree | activity policy on dogs, starch digestion ability |
| Main food source | protein |
| Patron saint | Roch, Hubertus, Vitus |
| Used by | hunter-gatherer |
| Toŋne toma | dog bed |
| Taxon known by this common name | Canis familiaris, Canis lupus familiaris |
| Produced sound | bark |
| Male form of label | pies, cão, cachorro, пëс, кобель |
| Sequenced genome URL | https://www.dnazoo.org/assemblies/Canis_lupus_familiaris, http://www.ensembl.org/Canis_lupus_familiaris |
| Sɛgebiri ba naŋ ba de sɔgele | 🐕, 🐶 |
| Category for the view of the item | Category:Views of dogs |
| Earliest date | 34. millennium BCE |
A Baa (Canis familiaris bee Canis lupus familiaris) e la yiri doŋa naŋ yi taa neŋ wɛbaa. Meŋ na maŋ boɔle ka yiri baa, o da yie wɛbaare yagroŋ a Late Pleistocene, baŋ na baŋ pare 14,000 yuomo mine baŋ pare zenɛ yi naŋkpaama-lambo, ferebo baŋ kyaare koɔbo baabo. A baa da la a doŋa dɛndɛŋ nensaaleba naŋ da taa yie poɔ. Gambanneba mine .de la nimitɔɔre gaabo nyaabo wuli ka lambo ne nensaaleba, baare poŋ yaare la be noba yie poore a maŋ nyɛrɛ bondi-sonne a dire a naŋ da kpoŋ baŋ nyɛ bondi-yaga yineŋ canids mine zie.[1]
A baa da nyɛ la meŋɛ guoluu yineŋ millennia yineŋ a gyogo mine, a hakelɛ, ane physical attributes. Baa guoluu taa la tɛɛtɛɛloŋ yineŋ enfuoni waaloŋ, sɛgeroŋ, eŋgbanne waaloŋ. A maŋ yoŋ la toŋgyamaa ko nensaala, teseŋ naŋkpãã yɔɔbo, herding, tuor-tagebo, wɔkyimamɛ, kpare sɔgela sommo ane sogyare, companionship, therapy, kyɛ meŋ maŋ sonnɔ gbɛɛrɛ. Yuomo mine naŋ pare a millennia, baare paaŋ da leɛ la boma naŋ da de nensaaleba gyogere, ane nensaaleba–canine bond da eɛ yelzu peɛroo yaga poɔ. A yele ama nensaaleba laŋkpeɛbo poɔ vɛŋ la ka ba taa sobriquet ko "dɔba zɔmeŋkpoŋ".[2]
Yelkorɔ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Baare e la donne mine a andonɛɛ zaa naŋ baŋ ka a e nensaaleba zɔmenne. A maŋ eɛ boore-tɛɛtɛɛ, gyogi tɛɛtɛɛ, waaloŋ tɛɛtɛɛ, ane meɛroŋ tɛɛtɛɛ. A eɛ doŋgbɛɛ-anaare naŋ yi mɔbaa boorɔ poɔ. Dakoroŋ saŋa deme la da de mɔbaare tona ne naãkpãã toma ka a leɛ yiri donne a tuuro noba. A tu la a noba tuubu ŋa poɔ a milli noba. A maŋ toɔ baŋ la nensaala enkyere teseŋ; nɔmmo bee popɛle. Azuiŋ a zoro la nensaala posaã a meŋ maŋ tõɔ wuli ka a baŋɛɛ la. Gaŋ a zaa, baare wono la nyuu yaga. Boŋ zaa nyuu ba para baa.. A toori meŋ wono la gaa tɔɔre. Dɔɔne zaa ba para baa toori. Boŋ naŋ so kaa baa yɛlɛ soma yaga la, fo naŋ baŋ wuli la baa ka o baŋ a tõɔ e yɛlɛ ko neɛ. Baare naŋ nyɛ wulibu na baŋ de la zɔŋa wẽɛ ka o gaa zie. Baa naŋ nyɛ wulibu na baŋ moore ko la neɛ naŋ nyɛ posaanaa. Baare maŋ soŋ la ka te bɔ yelsɔgelaa kaŋ naŋ wono te kyɛ ka maasumo koŋ baŋ nyɛ a ka te nyɛ mmaaroŋ. Ane a ama zaa ka baa taa la tɔna yaga ko te, kyɛ baa ba taa nyɔvor-wogi. Baa koŋ baŋ pare yuomo pie te ta pie ne anuu. A yi a baare tonsonne puori, baa e la doŋa kaŋa nensaalaa naŋ nɔŋ a andonɛɛ lombori zaaŋ.

Baa Kparoŋ
Article meŋɛ: Baa kparoŋ
A kparoŋ ko a yiri baa eɛ bontɛɛtɛɛ ayi "ayi sugilitaa" pãã yitaa neŋ la a baare (ka wɛbaare meŋ gba la) yiibu zie naŋ e colder climates, naŋ taa coarse guard kɔɔloŋ ane puliŋ kɔɔloŋ baaloŋ, bee "yeni", ane a saazu-kparoŋ yoŋ. Guoluu na naŋ taa la wagere "blaze", stripe, bee "star" neŋ fur peɛlaa a nyaazu bee a puliŋ. Premature graying na baŋ be la baare zie wieouŋ lɛ teseŋ yuonyeni; ŋaa yi neŋ la hakelɛ gyogo, suuri gyogo, ane dambeɛŋ yineŋ gɔnsaama mine, noba, bee donne. Ba-guoli mine ba maŋ taa kɔɔloŋ, kyɛ a mine maŋ taa kɔɔloŋ kpeɛne. A baare na kɔɔloŋ maŋ baŋ maale leɛ la waaloŋ mine, teseŋ, a Yorkshire terrier's "show cut".
Dewclaw
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A baa dewclaw la e a nɔbare anuu maŋ be a forelimb ane puori gbɛɛ. Dewclaws a niŋe gbɛɛ nyɔge la taa neŋ kɔbɔ ane ligament, kyɛ ka dewclaws a puori gbɛɛ nyɔge la taa neŋ kɔɔloŋ eŋbaŋganne. Baare yaga ba yi neŋ dewclaws a ba puori gbɛɛŋ, kyɛ mine ba taa a niŋe gbɛɛŋ. Baare dewclaws taa la proximal phalanges ane distal phalanges. Taŋgaraa zu ŋmɛ yaara mine teɛre ka dewclaws a wɛbaare, gbɛɛ yaga naŋ na ba maŋ taa a dewclaws, eɛ wulluu ko hybridization neŋ baare.
A Nyɔvore Semmo
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Gbɛɛ yaga zaa a nyɔvore kɔɔroŋ ko baare maŋ taa la tɛɛtɛɛloŋ yineŋ a guoluu parɛɛ, kyɛ a sensɔgelesɔga kɔɔroŋ (a yuoni na gbɛɛ yaga baare kyɛlɛɛ naŋ kpi ane kyɛlɛɛ naŋ na voorɔ) naŋ baŋ ta la yuomo 12.7. Po-kpel maŋ baŋ taa la yelfaare mine neŋ a teŋɛ zu beebo neŋ peɛroo kaŋa maŋ kpeɛrɛ po-kpel baare taa la nyɔvore naŋ koŋ baŋ ta yuonsɔgaŋ ane baare kyɛlɛɛ naŋ taa tɛgeroŋ laafeeloŋ.
Baa Tɔnɔ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Baa e la yirdoŋa kaŋa na maŋ be yiiri poore ka noba baŋ guolo a ka a maŋ gu ba donne mine taa bee kaara a yiri.
Gbɛɛ yaga ba maŋ de a la kpɛ ne muo te bɔ ne wɛ-donne .
Baa ne ŋmaaŋa eɛ dandone ko ta bonso a nyera taa ne nimie kyɛ ka a e fee zaa.