Vare le yelbulo

Sankofa

Yizie Wikipiideɛ
Sankofa
symbol

Sankofa (SAHN-koh-fah e la boɔlaa), o e la yelbiri naŋ be a Akan kɔkɔre naŋ be a Gaana poɔ, ka o tɛgɛ la “leɛnyaabo” ka o pare la leɛ gaa de o” San –leɛ gaa; ko-gaa; fa-gaa ɔŋ, te sɔre kyɛ de). A enfuoni ŋa la ka ba boɔlɔ ka Adinkra bondemannaa, ka o are ko a nuulee sikyiri ane waaloŋ, ka o niŋe leɛ kyaare o pare, kyɛ ka o gbɛɛ naŋ are kyaare o niŋe, kyɛ naŋ eŋ gyɛle o noɔre poɔ. Sankofa e la yuori naŋ are ko sekpɔgɔ; “se wo were fi na wosankofa a yenkyi,”  O leɛroo la, “ a ba e faa ka fo leɛ gaa puori te de fo boŋkora fo naŋ daŋ inni o yɛlɛ.

[1][2]

Sankofa nuulee enfuoni  ŋa e la bone kaŋa na maŋ be Akan yelerre zaa poɔ,  African-American ane African paaloŋ,sage de la ka wagere zaa seŋ ka ba  maŋ leɛ teɛre a puori yɛlɛ a baŋ ka a seŋ ka ba mɛ a teŋɛ nendaare kaŋa. A nuulee enfuoni ŋa e la bone kaŋa yuori naŋ yi gaa toɔre aŋa adinkra bommannaa, ka fooŋ kaa pampana nu-bama, tuokpama, kɔkɔlɛɛ, eŋgane sɛge maroo ane bonsuuri a nuulee ŋa enfuoni maŋ be la bee mare la o eŋa.

Akan  Enfuomo bondemanne

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Akan noba a Gaana poɔ maŋ de la adinkra enfuoni ka o are ko aŋa lɛ ba naŋ de a sankofa a ba saakompare poɔ. A bone ŋa yelnimizeɛ yelnyɔgeraa kaŋa  yie taa ne a eastern noba sekyiri  enfuoni naŋ waa, a kaŋa meŋ la a nuule naŋ are a leɛ o zu ka o kyaare o pare seŋ. A yeli ŋa tɛgɛ bee pare bammo la ka fo baŋ toɔ de yɛlɛ naŋ e pare kyɛ e yelsoŋ, a baŋ na leɛ toɔ  de a yelbalaa na a e ne yele kaŋa. Adinkra bondemanne wulaa ŋa la ka Akan noba maŋ de lɔɔ ne sekpɔgere.

A sankofa nuulee ŋa e la bone ba naŋ maŋ sɛge bee a maale mare a Akan namine dakogire zu,[3] Akan kogire mine salema la ka maŋ de maale ne mare a dakogire eŋɛ, wagere mine meŋ a namine kataweɛ eŋɛ , a mine kaŋ meŋ sɛrɛ diibu dire poɔ a dakogi anaŋ zu mere maala bee a sɛrɛ ŋmaara na maŋ zeŋ, fo maŋ nyɛ la ba naŋ sɛge mare a eŋɛ.[4] A tɔnɔ bee tontone la, a maŋ wulo la gyeremɛ ane nɔlaŋ na be a ba saaŋkompare poɔ.[5]

De Eebo A North America and the United Kingdom

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

A saŋa na ba naŋ da tuoro a bogi ka ba mɛ a  Lower Manhattan a 1991 yuoni poɔ, a wagere na poɔ ka ba da nyɛ yaakpolo, Africans noba naŋ da be a poɔ da gaŋ la noba 400 ka ba ba baŋ ba deme, daga bonyeni kaŋa ba naŋ da uuni neɛ kaŋa onaŋ la bone da are o yoŋ lɛ. Daare la ka ba de kpa mare ne a kure, boma 51 da e la boma ba naŋ de a bonseɛle ŋa maale ne, a bone da waa ŋa sukyiri, ona la ka noba yaga da de ka a sankofa enfuoni bondemanne wulaa na la.[6][7] Pampana ŋa a zie na la ka ba boɔlɔ  bee ka noba baŋ ka o e a Afrika kuuni uumu zie (African Burial Ground National Monument), A be la ka neɛzaa baŋ ka paa boɔlɔ ka  National Park Service. A sankofa enfuoni ŋa paa da mare la a daga pɔgeraa eŋɛ a soga poɔ, a yaa ŋa da e la bone naŋ be a yɛre soga poɔ ka ba de granite sɔgelaa a maale ne.[8]

National Museum of African American

Dasaŋa yɛlɛ ane saaŋkompare yɛlɛ de la a sukyiri enfuoni bondemanne wulaa a eŋ ɛntɛnɛte poɔ.[9]  A sankofa enfuoni tɛgɛ la zanne a puori yɛlɛ naŋ e pare.

Sankofa enfuoni bondemanne wulaa wuli la a menne a tembɛrɛ zaa poɔ aseŋ,  Washington, D.C., ane New Orleans.

Janet Jackson taa la sankofa enfuoni  ba naŋ sɛge bee maale mare o nu dɔloŋ eŋɛ. A sankofa enfuoni bondemanne wulaa ŋa meŋ da paale la a 1997  The Velvet Rope yieloŋ daga enfuomo poɔ,a sankofa enfuoni ŋa da soŋ la ka a yieloŋ yuori a lɔ laare a tendaa zaa.

Sankofa e bebiri kaŋa na maŋ e ŋa tigiri a ko a  Saint Louis University, a bebiri ŋa e la gyeremɛ kaŋ ba na maŋ de ko African-American karembiiri  banaŋ zaa na maŋ yi ne digiree a African American zannoo poɔ.

A bondemannaa ane a yuori da bebe a yi a 1993 sankofa sinii a Haile Gerima, ane a graphic sinii yuoni 500 Years Later (2005), Owen Alik Shahadah la meŋ da wane a ŋa.

A UK deɛne maaleba Adzido Pan-African seɛre da laŋ ne a Margaret Busby a deɛmo na dare a 1999 poɔ, a be la ka a yuori paa da yi ka sankofa.[10]

The African-American string band Sankofa Strings, waabo yuoni  la a 2005, Sule Greg  C. Wilson, Rhiannon Giddens, ane Dom Flemons, meŋ paa da paale la  jug gaŋgaa noɔre lammo sɛge bimbo Chasin' Gus' Ghost. A gaŋgaa ŋmeɛbo daga CD Colored Aristocracy in 2006. Ayi soba la a sankofa band, Wilson ane Flemons, a paale ne Ndidi Onukwulu ane Allison Russell, CD meŋ da yi la Uptown Strut in 2012.

Cassandra Wilson la da yiele a sankofa  yieloŋ ŋa, a yieloŋ paa da yi a 1993 yuoni poɔ, Blue Light 'til Dawn yieloŋ daga.

A Sankofa nuule wa la BBC television sinii kyiiri gbɛɛ yaga. O da ŋmaa o la e teŋɛ poɔ aŋa gbaŋgbaa na James Keziah Delaney a ŋaa paa da e ŋa bone ba naŋ ŋmaa bee sɛge mare o puoriŋ, onaŋ ne o ma la da lantaa sɛge a vuu aroo zie, di-koraa kaŋa poɔ.

A protagonist a 2021 yuoni poɔ, Nnedi Okorafor la da sɛge a pore a yuori ka sanofa  science-fiction novella Remote Control.[11]

A Borenyɛ kyuu beri pie ne anaare, 2023 yuoni poɔ, a  City of Toronto naŋ be a Canada poɔ teŋɛ, zieyuo zu kareba da laŋ la taa a iri yuori Sankofa Square for Yonge-Dundas Square.[12]

Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  • W. Bruce Willis, The Adinkra Dictionary: A visual primer on the language of Adinkra, Pyramid Complex (1998), ISBN 0-9661532-0-0

Kyɛle kyɛ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  1. https://web.archive.org/web/20110420131901/http://ctl.du.edu/spirituals/literature/sankofa.cfm
  2. https://books.google.com/books?id=VmRyBAAAQBAJ&q=Adinkra&pg=PA3
  3. https://web.archive.org/web/20221018210440/https://www.conradiator.com/essays/ghanamuseum.html
  4. http://myfundi.co.za/e/Gold_and_proverbs_of_West_Africa
  5. https://archive.today/20120802030832/http://www.fa.indiana.edu/~conner/akan/symbol.html
  6. https://web.archive.org/web/20100611175932/http://www.history.buffalo.edu/documents/SeemanWMQ.pdf
  7. https://www.nytimes.com/2010/01/27/arts/design/27sankofa.html
  8. https://www.nps.gov/afbg/index.htm
  9. http://webarchive.loc.gov/all/20090326185543/http://nmaahc.si.edu/section/get_involved/view/76
  10. http://www.heraldscotland.com/news/12216869.Rhythms_of_everyday_life/
  11. Okorafor, Nnedi (19 January 2021). Remote Control. Tor Publishing. ISBN 978-1-250-77280-0.
  12. https://www.toronto.ca/news/toronto-city-council-approves-sankofa-square-as-new-name-for-yonge-dundas-square-and-initiates-plans-to-rename-other-city-assets-that-include-the-name-dundas/