Religion in Ghana
| Aŋa yitaalombile | religion on the Earth |
|---|---|
| Part of | culture of Ghana |
| Facet of | Ghana |
| Paaloŋ | Ghana |
Kirista biiri puoru la e gyamaa a Gaana poɔ kyɛ, ba yageroŋ ta ŋa noba 71.3%, a kirista biiri puoru meŋ la poŋ eŋ la puori tɛɛtɛɛ poɔ. Peɛroo wuli ka 2021 yuoni poɔ kiristo puoru deme la e gyamaa.[1] A yi a be puoriŋ yɛre puoru e la puoruŋ iruu kaŋa meŋ naŋ be a Gaana poɔ, noba naŋ puoru yɛre puoru yageroŋ e la 19.9%. Pew peɛroo wuli ka 51% tuuru la Sunni Islam, 16% meŋ tuuru la Ahmadiyya a wa tɔ pampana, aŋa noba 8% la meŋ tuuru Shia yɛre puoru, kyɛ ka ba kyɛle na meŋ e noba naŋ tuuru yɛre puoru onaŋ yuori naŋ ba yi.[2][3] Saaŋkompare puoru mine aseŋ Akan saakompare puoru[4], ane Dagbon saaŋkompare puoru la e gyamaa[5]. Islam(Yɛre) la e a Abrahamic puoru danweɛŋ soba naŋ daŋ kpɛ Gaana paaloŋ poɔ.[6] Faaramine naŋ yi tuure paaloŋ la wa ne a Kiristo puoru a Ghana poɔ.[7] Kiristo puoru be la a Gaana kompare seŋ[8], kyɛ ka yɛre[9] puoru meŋ be a Gaana sazu[10] seŋ.[11][12] A yɛre puoru de la yuori a saŋa na Gaana naŋ wa sage de Yaa Naa Zanjina ane ba poɔ zaa a 17th yuomo naŋ pare poɔ.[13][14][15]
Gaana paaloŋ kaŋa naŋ be tatenne kpakyaga poɔ, a paaloŋ bare sori ko neɛzaa ka o soba na baŋ puori puoru na zaa o soba naŋ boɔrɔ, ba maŋ di la, Borenyɛ, Easter, sala kpoŋ and sala-lee, a tigi ama la e boma Gaana paaloŋ noba sage de ka pɛnnoo wagere ko ba neɛzaa ka gɔbenɛte maŋ bare vuo ko tontonema ka ba te pɛne.[3]

A Yɛlɛ Zu kaabo
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
Peɛroo wuli ka a 2021 puori tɛɛtɛɛ yageroŋ peɛroo a Gaana poɔ, Pentecostal/charismatic e la noba (31.6% ba yageroŋ la lɛ), Protestant puoru noba yageroŋ (17.4% ba yageroŋ la lɛ). Pew peɛroo wuli ka Yɛre puoru noba la e gyamaa, ba yageroŋ e la 51%, ka noba 16% a Sunni Islam yɛre puoru, ka noba 8% meŋ Ahmadiyya yɛre puoru, kyɛ ka ba kyɛle na eŋ ba taa be ba naŋ be a puoru poɔ.[2][3]
Kiristo puopuoribo maŋ di borenyɛ ane Easter tigiri, ama la meŋ e tigi a gɔbenɛte naŋ sage ka ama seŋ ka o maŋ ko tontonma vuo ka ba te pɛne kyɛ di a tigiri. Yumo naŋ pare, pɛnnoo vuo ama maŋ e la boma ba naŋ maŋ nare a kyaare a tigi. A wagere ama poɔ la maŋ ko noba vuo ka ba toɔ te nyɛ ba yideme ba naŋ bare yiri ka a kɔɔre kyɛ te be tembɛrɛ poɔ. Ramadan, a sala kyuu ŋa poɔ la ka ba meŋ maŋ leŋ noɔre, A yɛre la maŋ tu a tuuruŋ ŋa, o e la bone kaŋa naŋ paale saaŋkonnoŋ sagedeebo poɔ ka ba tu yuoni la yuoni zaa. A tigi ama la Adae ane Odwira tigi dayeni ka a maŋ di a yuoni poɔ. Apo tigiri meŋ bebe, a Mardi Gras maŋ di la tembɛrɛ poore.[3]
Peɛpeɛrebɛ a 2022 peɛroo wuli ka puoru ane baloŋ ba laŋ yelzaa.[16]
A 2020 yuoni poɔ, noba 60% la puoro Pentecostal ane Evangelical puoru a Gaana poɔ.[17]

Statistiks
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Puori Tɛɛtɛɛ Noba sɔroo
| Kiristo puoru | Yɛre | Saaŋkompare | A mine kaŋ | Puori tɛɛtɛɛ noɔre | |||||
| A zaa lantaa | Pentecostal/
charismatic |
Protestant Mine | Catholic | Kiristo puoru mine | |||||
| 2000 | 68.8% | 24.1% | 18.6% | 15.1% | 11% | 15.9% | 8.5% | 0.7% | |
| 2010[20] | 71.2% | 28.3% | 18.4% | 13.1% | 11.4% | 17.6% | 5.2% | 0.8% | |
| 2021[1] | 71.3% | 31.6% | 17.4% | 10.0% | 12.3% | 19.9% | 3.2% | 4.5% | 1.1% |
Kiristo
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Atikile meŋɛ: Kiristo biiri a Gaana poɔ
Nyɛ a mine: Presbyterian Ŋmendie Ghana poɔ; Methodist Ŋmendie Ghana; Evangelical Presbyterian Ŋmendie, Ghana; Roman Catholicism in Ghana; ane Province Ŋmendie a West Africa

A kiristo puoru piili la a saŋa a Portuguese noba naŋ wa piili manna a naaŋmene yelbiri. Basel/Presbyterian ane Wesleyan/Methodist noba daŋ wa piili a puoru a Gaana poɔ. Ba da piili kanna ne la noba a naaŋmene yelbiri. Be la ka ba da wulo a Afrika noba lɛ ba naŋ na e kanne sɛgere a toɔ ŋmɛ a naaŋmene yelbiri yaare. Ba paa da ŋmaa la karendire a wulo noba. Ba da ŋmaa senia hae sakue, ka pɔgeba maŋ taa ba toɔre ka dɔbɔ meŋ taa ba toɔre, a sakue ama paa da maŋ e la a kirista biiri puoru kaŋa soobo bee a e ŋmendie kaŋa soobo. Ŋmendie sakue paa da you laare la a Gaana paaloŋ zaa bonso a Gaana yidaadɔɔ sage de la ka o naŋ ŋmɛ a sane zaa ka ba toɔ e a zannoo do saa, a 1960 zannoo merɛ poɔ la lɛ.[21]
A Kirista puoru yageroŋ lanne la a Presbyterian naaŋmene yelmanneba ane a Katɔli puoru.[21] The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints (LDS Church). A lɛ yoŋ naane ba paa da mɛ ŋmendire Kumasi ane Accra paaloŋ poɔ.[22]

A kiristo puoru noɔre lammo kpaaroŋ ( Ghana Christian Council,) a Gaana poɔ da piili la 1929, Methodist, Anglican, Mennonite, Presbyterian, Evangelical Presbyterian, African Methodist Episcopal Zionist, Methodist Church Ghana, Evangelical Lutheran, and Baptist churches, and the Society of Friends, a kiristo puoru ama la lantaa maale a kpaaroŋ ŋa. A kpaaroŋ ŋa ne a tendaazaa kirista kpaaroŋ zaa la laŋ erɛ yɛlɛ. Seventh-day Adventist Church puoru yoŋ la e a kiristo puoru naŋ ba paale a Gaana kirista noɔre lammo poɔ. A puoru ŋa da yuo la a Christian University poɔ.[21]
A National Catholic Secretariat, da piili la a 1960 yuoni poɔ, a da yuo ofesere a Gaana paaloŋ zaa poɔ. A kiristo kpaaroŋ lammo ŋa yelnyɔgeraa la ka vɛŋ ka naaŋmene yuori do saa, A yelerre zaa da maŋ laŋ ne la a gɔbenɛte ane a paati noba banaaŋ naŋ di naa. A yɛlɛ ama la da erɛ a 1991 yuomo naŋ pare poɔ, a Conference of Catholic Bishops and the Christian Council of Ghana boɔle la a military government of the Provisional National Defence Council (PNDC). A sɔre ba ka ba leɛ gaa te sage de lɛ a paaloŋ merɛ naŋ sɛge biŋ. A Roman puoru duro karatare da yie la. O kpeɛŋaa zaa dz be la a gɔbenɛte merɛ poɔ.[21][23]
2015 yuoni poɔ, peɛroo wuli ka noba 50,000 yi la a Kirista beiiri puoru poɔ a kpɛ bee a leɛ puoro yɛre puoru, ane ka ba zaa ba e tembiiri.[24]
A kiristo biiri sageddbo yelkpoŋ kaŋa la a yuoni baaroo poɔ, noba maŋ yuo la ba tobo yaga ka ba woŋ bone na a yuoni naŋ taa ko ba. A sagedeebo yɛlɛ ama mine kyaare ne kuu yɛlɛ, ka a mine meŋ kyaare neŋ a kyakya ŋmeɛbo a yi neɛ naŋ na di Gaana yidaadɔɔloŋ dakogi.[25][26][27]
Orange Order
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A Grand Orange Lodge of Ghana la kaara Orange Order yɛlɛ zu a Gaana poɔ, Prostestant Kristo biiri sage deɛ la ka yelmennoo sɛge eŋ la a babole poɔ.[28][29][30] A sagedeebo naŋ tona ne ba la bone na ba naŋ nyɛ a yi neŋ nensaalba yelerre poɔ.[31] A kpaaroŋ ŋa noba da e la nempeɛle yoŋ, a wagere ŋa la paa wa ta ka ba piili derɛ nensɔgelɔ a paala ba poɔ, ba naŋ wa piili erɛ aŋaa la soŋ ka toɔ are do saa. A peɛro wuli ka pampana,a Africa zaa poɔ o na yoŋ la e bone naŋ are ka o yuori a yi do saa. [32][33]Pampana a ba sagedeebo vɛŋ la ka ba tɛ-nyege laare ziezaa ka noba de bayɛlɛ sage di.[34] A Gaana noba paa da kpuuli la ba sagedeebo yɛlɛ zu kyɛ nyɔge ba ne popeɛloŋ, ka noba daa yi a ŋmeɛrɛ naaŋmene yelbiri yaara. A kpaaroŋ yieluŋ, ba bonsuuri ane ba kyɛmmo da e bone kaŋa a Gaana noba naŋ are kpaa kyɛ meŋ kyɔɔle a ba eebo.[35][36]
Syncretic religion (Puoru tɛɛtɛɛ naŋ lantaa).
A Apostolic bee Pentecostal puoru dire a Gaana paaloŋ zaa, wuli la nnsaaloŋ ane lɛ saaŋkonnoŋ na maŋ tu. A yelerre ama mine wane la gaŋgaa ana yieloŋ kyeɛbo a ko noba bamine tenne mine poɔ, a independent African ane Pentecostal churches da leɛ kaa la a nyɛ ka ba noba na mine yelerre do la saa a 1% a gaa 2%, a 1960 yuoni poɔ la lɛ, a 1985 poɔ ba leɛ kaa la ka ba noba na yelerre a la do saa a yi 14% ane 8% ka banaŋ na manne.[37]
Yɛre (Islam )
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Atikile meŋa: Yɛre naŋ be Ghana poɔ

Yɛre puoru tu la a Ghana sazu seŋ a lɛ gɛrɛ a Burkina Faso a kpɛ a Ghana poɔ yuomo tuturi naŋ pare. Berber boŋkoɔrebo la wa ne yɛre puoru a Ghana poɔ.[21] Yɛre yaga zie zaa a Ghana poɔ kyɛ e la noba naŋ tu Sunni yɛre puoru, a yi be puoriŋ Maliki sakuuri la meŋ e yaga tu ba puoriŋ.[38]
Banaŋ naŋ tu Maliki yɛre puoru merɛ ane Safism, banaŋ la lantaa a maale a dɔbɔ yoŋ kpaaroŋ, ona la ka ba boɔlɔ ka (tariq) o na la ka ba maŋ de iri degree zaa bare kyɛ toɔ ŋmɛ a yɛre puotu ka o do saa. A Tijaniyah ane Qadiriyah la lantaa are leɛro. A hmadiyya Muslim Community, a yɛre puoru ŋa yi la a India paaloŋ poɔ, ba ma eŋ a Sunni yɛre puopuoribo kaŋa zaa ba paale ba poɔ.[21]
A noba naŋ kaara a Muslim Representative Council, la religious, social, ane economic, a noba ba ma la maaleŋ sɛgere yɛlɛ eŋ a ko yɛre puopuoribo. A Yɛre nɔlaŋ kpaaroŋ wederebɛ la so a pilgrimages Mecca gaabo faŋa, banaŋ la maŋ kaa nyɛ ka neɛ ŋa soba taa la a faŋa na baŋ gaa bee a tu a so toɔre ŋa. Wagere mine naŋ pare a kpaaroŋ da ba paale a pilgrimages Mecca ŋa poɔ. Bonso noba yaga da ba taa toma a ma e ba teɛroŋ ka banaŋ erɛ nyɛ sori a gaa a tuure poɔ a koŋ la wa. Kyɛ a yeli ŋa da kristo puoru sakue yoŋ poɔ A yɛre da zoro la dabeɛŋ ne ba naŋ na de ba biiri te eŋ kristo bee faaramine sakue poɔ, ka a lɛ na vɛŋ la ka ba bare ba puoru kyɛ te puoru kristo puoru.[39]
Saaŋkompare puoru
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Saaŋkompare puoru Ghana poɔ, naŋ taa la a gyeremɛ ne a faŋa, neazaa ka noba maŋ erɛ la seɛ ne yiri na deme bee bale noba naŋ puoro saaŋkopare puoru. A saaŋkpare puoru meŋ maŋ taa la sagedeebo a ko ba ŋmemɛ aseŋ (Nyogmo-Ga, Dangme ane Ewe, Nyame-Akan) Ba sage de la ka ba ŋmene ba beri zeyeni azuiŋ ka ba naŋ wa puoru ba maŋ puori ko ba ŋmene daadaalɛ.[37][40]
Ŋmene bilee meŋ bebe, naŋ kaara a yie poɔ, bare poɔ, teere, tanne ane kɔle. A ŋmemɛ ama la peɛle ka ba naaŋmene, ka banaŋ wa puoru a ŋmemɛ ama la ka ba maŋ zo ata a de ba yelwoni a pɔge ne ka paa de gaa pɔge ne a ŋmeŋkpoŋ.[37] Kpeemɛ ane boma yaga paale la ŋmemɛ poɔ ka banaŋ wa puoro a sɔrɔ ba bo bomboɔraa. Ba de la ka a ŋmene e la bonvoora aŋa lɛ ba naŋ e bonvoore na. A bonvoba yelerre mine maŋ iri a ŋmemɛ suuri bee a kpeemɛ suuri, ka anaŋ wa e aŋaa, a yiri kpeemɛ la maŋ soŋ a leɛ maale eŋ a ŋmemɛ ne a bonvoba la nyɔgetaa.[37]
Noba naŋ kpi kuu soŋ a gaa leɛ yiri kpeemɛ taa la fɛro toma yaga saaŋkompare puoru poɔ. Ba sage de la ka a yiri kpeemɛ ne a ba naaŋmene la peɛle taa gaŋ bonzaa.[37] Banaŋ la maŋ toɔ yeli ne a naaŋmene yɛlɛ. Sɛre ka a kpeemɛ ne a ŋmemɛ toɔ yelyele a yiri nembɛrɛ fero toma la ka ba tu ana lesire na, a vɛŋ ka kpeemɛ ane a ŋmemɛ peɛe taa. A puoru tontonnaa kaŋa la, a wagere ama poɔ, a wederebɛ la maŋ de weɛŋ ka a yɛlɛ toɔ maale aseŋ, Odwira, Homowo, bee Aboakyir tigi diibu saŋa, a wagere ŋa poɔ la ka ba maŋ leɛ seŋ a ŋmemɛ.[37]
Soɔloŋ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Puoru mine naŋ de yuori a Ghana poɔ kyɛ aseŋ Christianity ane Islam, zaa sage la ka soɔloŋ, nenseɛ, ane sefaare bebe, a saakompare puoru poɔ, ba meŋ sage la ka soɔloŋ bebe. A sagedeebo ŋa bebe a yuomo na poɔ a nenpeɛle naŋ da wa di naaloŋ a ba zu anaŋ wa tɔ zene soɔloŋ naŋ bebe. A kristo gama yaga poɔ, ka fooŋ kanne fo na nyɛ la ka atikile mine bebe a wulo kristo bisoŋ sobie na onaŋ na baŋ tu a zɔɔ ne neɛ naŋ taa soɔloŋ.[41]
A soɔloŋ yelzu maŋ be la yieloŋ poɔ gbɛɛ yaga, ka fooŋ kaa Ghana yieloŋ gyamaa poɔ a soɔloŋ yieloŋ yelzuree ama be la a poɔ. A yelzu wommo a yieloŋ poɔ yoŋ maŋ vɛŋ la ka fo toɔ baŋ Ghana lamboriŋ na la ka a yieloŋ yi waana bee a yiele a yire. Akan yiele yaga a Ghana poɔ kyɛ ba maŋ meele na Bɔrefɔ, yiele anaŋ yuori do paale ziezaa maŋ manne la wuli lɛ soɔloŋ, daa-nyu ane kuu yeltarre.[41] Yɛlɛ bebe a wuli ka soɔloŋ sereŋ bebe, noba sɛge a la eŋ gama poɔ ka mine be tv duoro Ghana poɔ. Soɔloŋ e la bone naŋ pore, fo maŋ nyɛrɛ a la ka ba de enne tv, karatare poɔ.[41]
Ghana poɔ kyɛ a soɔloŋ lammo ziiri ta ŋa ziiri ayoɔbo, peɛroo wuli ka pɔgeba naŋ be a soɔloŋ ŋa poɔ ta ŋa noba 1,000, gbɛɛ yaga pɔgeba[42] la ka ba maŋ nyɛ ka ba taa soɔloŋ, ka a yɛlɛ wa moɔ ba zu ba maŋ ɛge la gaa a ba soɔloŋ lmmo zie a na te faa bamine.[43][44]
Rastafarian religion
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A Rastafari e la noba mine kaŋa naŋ be a Jamaica, a noba ba ma piili la a 1930s yuomo poɔ. O meŋ e la puoru kaŋa a ko Haile Selassie I, Emperor of Ethiopia (1930-1974), Aŋa Naaŋmene naŋ la yi, a ayi soba, bee a Yezu kuu leɛ iribu poɔ. A ba sagedeebo la, Haile Selassie la da e a 225th soba banaŋ ba toɔ kare o gbɛɛ a Ethiopian paaloŋ poɔ. A yele ŋa da seŋ ka o piili a 10th century BC by Menelik I, a Yezu bidɔɔ, Biblical King Solomon ane Makeda, a Sheba pɔgenaa, onaŋ da gaa te nyɛ a Solomon a Israel poɔ.[45]
Rastafari yelnyɔgera kaŋa la sekpeɛŋaa, a baŋ toɔ de bee zagere o meŋɛ a yi a western paaloŋ poɔ, ka o na la ba boɔlɔ “Babylon”. Afrika poɔ ba baŋ o la ka o Zion, a be meŋa la e a ba dɔgebo zie. A ba yelnyɔgra kaŋa naaloŋ, Rastas maŋ nyɛ la ba meŋa ka ba e naa a Afrika noba zu, a maŋ boɔlɔ bamine ka Prinɔe bee Naa (King) ka a e gyeremɛ yoe.
Rastas yaga zie maŋ yeli ka, o ba puoru kaŋa bale, ka kyɛ o e la nyɔvore kaŋa bale. Kyɛ ka fooŋ kaa ba puoru la naaŋmene boŋyeni ka ba maŋ ka Jah. Rastas nyɛ Jah, ka o e bone ba taa dɛgere, ba nyɛ la ka o naŋ la e ba saa, ba bie kyɛ naŋ e nenseɛ. Rastas yeli ka Jah, e la seeloŋ kaŋa naŋ be ba nensaalba poɔ.
Afrocentrism meŋ e la Rastafari saaŋkonnoŋ kaŋa. Ba wuli la Africa noba mine naŋ be a Ethiopia poɔ be la ka ba boɔlɔ Zion. A Rastafari meŋa yiebu zie la a Africa poɔ. Rastafari taa la nyɔvore dɛgere kaŋa onaŋ ka boɔlɔ “Babylon”, ba taa la ayelbiri ŋa kyaare a Africa noba, a maŋ de ba ka waa ŋa gbaŋgbaa na. Aneazaa ka Afrocentrism nimizeɛ zaa be nensɔgelɔ eŋɛ, kyɛ ba nyɛ la noba mine naŋ paa a yelluŋ ŋa poɔ a e nenpeɛle. Ba sagedeebo la ka Rasta e la neɛzaa neɛ bee Rasta e la neɛzaa soobo.
A tendaa ŋa poɔ, tenne yaga bebe e Rasta tenne. A Ghana poɔ kyɛ, azagere zaa ko coast, Rastafari yaga ziezaa be la ka ba be puoru ba ŋmene. Rasta teŋɛ kaŋa naŋ be a peɛle Kokrobite, e la zie noba naŋ baŋ a Ghana poɔ kyɛ. Rasta yieluŋ bebe ka boma.
Hinduism
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
Atikile meŋa: Hinduism Ghana poɔ.
Hinduism e la yɛlɛ ba naŋ erɛ Ghana poɔ kyɛ a yi 1970s yuomo naŋ pare. Kwasi Esel la wane Hinduism, a dɔɔ ŋa da e la Priest. O da gaa la Asia ka o te di tee a go ne o meŋa.[46] Hinduism e la bona naŋ pore laare a Ghana poɔ zaa, Hindu a Ghana poɔ, Swami Ghananand Saraswati ane Hare Krishnas. Sathya Sai Organisation, Ananda Marga ane Brahma Kumaris la kaara a Monastery Hindu zu a poɔ kyɛ. Ba da mɛ la ultar Accra poɔ.
Afrikania Mission
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Afrikania Mission e la Neo-Traditional e la bone naŋ bebe a yi 1982 a wa tɔ zene, ona da la a Catholic Priest, Kwabena Damuah, eŋ da ŋmaala o toɔra a yi kristo puoru poɔ, a yuori ba naŋ da ko o la Osofo Okomfo. A ba yelnyɔgeraa la ka ba la maaleŋ African saaŋkonnoŋ eŋ, kyɛ vɛŋ ka African yuori yi zɛge do saa a meŋ kpɛ Pan-Africanism gama poɔ. Ba na erɛ la lɛ zaa banaŋ na e ka yi a puoru yeni poɔ. Afrikania da maale la a ba saaŋkoma tebɛ, a tebɛ ŋa la bone naŋ da laŋ ba taa kyɛ e ka ba taa noɔre yeni.
A yele ŋa paa leɛ yelkaŋa ba puori a bpɔlɔ a ŋmendie poore a Ghana zie la ziezaa, aseŋ publications, lectures, seminars, press conferences, ane radio, sinii poɔ, a yelŋa da iri la a ba saaŋkompare ka o yuori yi, ka ba toɔ yuo Africa paaloŋ. Noba yaga da baŋ la ka a Mission na la kaba boɔlɔ AMEN RA (a yele ŋa da maale yi la Egyptian puoru dema poɔ kyɛ ka o leɛroo pare tɛgɛ naŋ kyaare ŋmene puoru yɛlɛ). Sankofa kpeɛŋaa la ka o kaara a African kyɛ e.
Buddhism
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A 1998 yuoni poɔ, Nichiren Shoshu aulter a Africa poɔ da yuo la a Aŋkara paaloŋ poɔ. Ghana la taa a Nichiren Shoshu kpoŋ ka fooŋ iri Japan. A ɔlta ŋa da mɛ la Anyaa-Ablekuma Road naŋ peɛle a Fan Milk Junction a Accra poɔ. Buddhist taa la puoru dibile yaga tembɛrɛ poore.
Irreligion
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Atikile meŋa: Irreligion a Ghana poɔ.
Atheism ane Agnosticism e la boma naŋ e kpeɛŋaa ka neɛ na baŋ de manne bee pɛre ne taa.
Puoru meŋa kpeɛbo faŋa (Freedom of religion)
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Ghana poɔ kyɛ neɛzaa taa la a faŋa ka o baŋ o de o toɔraa yi ne puoru kaŋa zaa poɔ o naŋ poɔ. A puoru lammo nembɛrɛ da maale la mɛraa kaŋa 1989 poɔ, kyɛ a mɛra ŋa paa da piili tonna la toma a 1989 yuoni poɔ ka ka ba toɔ kaara ŋmendire zu yɛlɛ. Ba paa da maale sɛtefikate kristo puoru na zaa naŋ be a Ghana poɔ kyɛ. A gɔnenɛte da tere la kpeoŋ ka ba naŋ maŋ yɔ la a puoru tɛɛtɛɛ zaa zie a nyɛ ka ba taa la sɛtefikate na eŋ kyɛ puoru a puori balaa na. A puoru nembɛrɛ paa da ŋmɛ lanɔkpeɛne a yeli ka ka gɔbenɛte na biŋ a mɛrɛ ŋa lɛ wuli ka o pegiri ba vuo ka ba ta puori ba naaŋmene a Ghana poɔ kyɛ. A gɔbenɛte meŋ da yeli ka o ba pegiri ba vuo aŋa lɛ ba naŋ teɛrɛ na, a gɔbenɛte yeli ka a ŋa e la bone naŋ na gu ba taa ka ba puoru toɔ gɛrɛ nimitoɔre. A gɔbenɛte naŋ yeli ka a mɛrɛ ŋa la na vɛŋ kanoba de yɛ di a sage ka naaŋmene sereŋ bebe. A PNDC noba wa iri la a mɛrɛ ŋa bare a 1992 yuoni poɔ. Kyɛ a lɛ puoriŋ, kristo puori parɛɛ na zaa da naŋ puoro la ba puoruu a Ghana poɔ.[37]
A 2023 yuoni poɔ, ba da kaa la a nyɛ ka puoru yele gɛrɛ niŋe.[47]
Kaa kyɛ a nyɛ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- Abonsam
Sommo Yizie
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
- 1 2 https://census2021.statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/reportthemelist/2021%20PHC%20General%20Report%20Vol%203C_Background%20Characteristics_181121.pdf
- 1 2 https://www.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/7/2012/08/the-worlds-muslims-full-report.pdf
- 1 2 3 4 Owusu-Ansah (1994), "Religion and Society".
- ↑ https://research.auctr.edu/c.php?g=404402&p=2752856
- ↑ https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4214696
- ↑ https://web.archive.org/web/20130512043157/http://www.ghanamuseums.org/ancient-mosques.php
- ↑ https://www.jstor.org/stable/41403570
- ↑ https://www.arabnews.com/islam-perspective/journey-through-islam-muslims-have-come-well-ghana
- ↑ https://yen.com.gh/116562-history-christianity-ghana.html
- ↑ https://vu.nl/en/research/the-religious-legacy-of-slavery-and-colonisation
- ↑ https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20111018171658455
- ↑ http://ir.ucc.edu.gh/jspui/handle/123456789/7446
- ↑ https://www.perlego.com/book/3434193/islam-and-the-dagbon-traditional-political-system-na-zanginas-reign-pdf
- ↑ http://ir.ucc.edu.gh/jspui/handle/123456789/3305
- ↑ https://dagbonkingdom.com/naa-zanjina-history-part-1/
- ↑ https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/ghana/
- ↑ https://www.wmf.org/project/larabanga-mosque
- ↑ https://haunsinafrica.com/2018/07/24/ghana-historic-mosques-larabanga/
- ↑ https://www.google.com/books/edition/Global_Christianity/hdFTEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=christian+families+in+ghana+world+christianity+pentecostal&pg=PA133&printsec=frontcover
- ↑ https://web.archive.org/web/20210109003331/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ghana/
- 1 2 3 4 5 6 Owusu-Ansah (1994), "Christianity and Islam in Ghana".
- ↑ https://www.churchofjesuschrist.org/temples/details/kumasi-ghana-temple?lang=eng
- ↑ Hans Werner Debrunner, A history of Christianity in Ghana (Waterville Pub. House, 1967).
- ↑ https://www.academia.edu/16338087
- ↑ https://www.ghananewssummary.com/video/Q8F5WQ5g1ts
- ↑ "🔥 https://www.ghananewssummary.com/video/DoMbmFFozaA
- ↑ https://www.ghananewssummary.com/video/NAgdRyUGkAE
- ↑ https://doi.org/10.1515/9781399518161
- ↑ https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/25-facts-you-may-not-know-about-the-orange-order/41829112.html
- ↑ https://web.archive.org/web/20250930005038/https://www.theboynefoundation.com/plots11-20.php
- ↑ https://www.ulster-scots.co.uk/docs/orange/originsghana.htm
- ↑ https://www.orangeheritage.co.uk/orange-expansion
- ↑ "https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-34088527
- ↑ https://www.bbc.co.uk/programmes/p037bs5x
- ↑ https://www.thetimes.com/travel/destinations/africa-travel/south-africa/orange-order-finds-african-outposts-30t39sx00mx
- ↑ https://www.theguardian.com/uk/1999/nov/06/northernireland.books
- 1 2 3 4 5 6 7 Owusu-Ansah (1994), "Traditional Religion".
- ↑ https://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity
- ↑ Holger Weiss (2004), "Variations in the Colonial Representation of Islam and Muslims in Northern Ghana, ca. 1900-1930".
- ↑ Max Assimeng, "Traditional religion in Ghana: a preliminary guide to research." Thought and Practice Journal: The Journal of the Philosophical Association of Kenya 3.1 (1976): 65-89.
- 1 2 3 Mensah Adinkrah (2015), "Witchcraft Beliefs in Ghana", Witchcraft, Witches, and Violence in Ghana, Berghahn Books, pp. 53–107, doi:10.2307/j.ctt9qcswd.7, ISBN 978-1-78238-561-5
- ↑ https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19437130
- ↑ Briggs, Philip; Connolly, Sean (5 December 2016). Ghana. Bradt Travel Guides. ISBN 9781784770341. Retrieved 14 November 2017 – via Google Books.
- ↑ Dixon, Robyn (9 September 2012). "In Ghana's witch camps, the accused are never safe". Los Angeles Times. Retrieved 14 November 2017 – via LATimes.com.
- ↑ "Rastafarianism". HISTORY. 31 May 2017. Retrieved 2020-05-25.
- ↑ Laumann, Dennis (2014-12-02). "Hindu Gods in West Africa: Ghanaian Devotees of Shiva and Krishna by Albert Kafui Wuaku (review)". Ghana Studies. 17 (1): 247–249. doi:10.1353/ghs.2014.0012. ISSN 2333-7168.
- ↑ https://freedomhouse.org/country/ghana/freedom-world/2022