Opet Tigiri
| Paaloŋ | Egypt |
|---|
Opet Tigiri ( e la Egyptian paaloŋ tigiri; ḥb nfr n jpt, Opet tigiri veɛlɛ la soŋ) , a tigiri ŋa da e la tigiri ba naŋ maŋ di yuoni zaa, a Egyptian na maŋ di a Thebes ( Luxor) paaloŋ poɔ, a zuo a zaa a New Kingdom a yi a ŋaa puoriŋ, a tigiri ayi soba, a kyuu ayi soba poɔ la ka Akhet da di, ka Nile da paale o zaa ne noba.
A tigiri da di ka ba ŋmɛ daworo ka Amun-Re ane Pharaoh yuori yi, bonso banaŋ la ka saaŋkompare da sage de ka Amun-Re la e saaŋkoma naŋ e kpeema bidɔɔ kyɛ ka o pɔgeyaa e a Amun-Re. John Coleman Darnell da qmɛ la nɔkpeɛne ka Opet da piili la Akhet 15 soba a Thutmose III kyɛ bebie pie ne yeni (11) * Sethe 1907 : 824 , a saŋa naŋ wa piili, Ramesses III a tigiri da dɔle la a gaa bebie lezare ne a anaare[1]
A tigiri ŋa paale la saaŋkompare yeltuuri (a tigiri ŋa diibu dare ba maŋ de la gbori a gaa de a ŋmemɛ a wa a tigiri zie) a maŋ taa Amun-Re kpeɛŋaa,ŋmemɛ, ane o pɔge Mut ane o bie Khons.[2] A yeltuuri ama maŋ e la zie naŋ zaaŋ ne a ŋa 2km ne a Karnak Temple, kyɛ gaa Luxor Temple, a Opet tigiri diibu zie.[3] A Luxor Temple pare, ba maŋ tu la saaŋkompare kultaa yeltuuri a be ba naŋ dɔge a Pharaoh ane Amun-Re kpakyaga poɔ, a yelŋa eebo tɛgɛ la, a saaŋkompare poɔ ka toɔ tage ba lantaa, a vɛŋ ka Pharaoh baŋ ka o taa la neɛ ka onaŋ ba wa kyebe kyɛ a soba ne a ŋmemɛ ane Egypt na peɛle la taa. A kultaa yeltuuri ama poɔ, a Pharaoh maŋ e la neɛ ba naŋ leɛ ka o e bipaala ka leɛ maale tu yeltuuri a sage ka a Pharaoh sereŋ e la a saaŋkommine ane a ŋmemɛ naŋ sage ka onaŋ na kaara a teŋa ane a paaloŋ zaa.
A tigiri ŋa bebe la a wa tɔ Sheikh Yūsuf al-Haggāg yuomo poɔ, o na la da e a yɛre dɔɔ solo, o gbori la ka ba da de a tuo viiri ne Luxor paaloŋ a kyellɛ ne onaŋ neŋ voorɔ. A Mawlid tigiri ŋa diibu maŋ di la a Vinicity naŋ be a Abu Haggag Mosque.[4]
Saadayel a kyaare a tigiri
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A Opet tigiri ŋa la da e tigikpoŋ naŋ be a New Kingdom paaloŋ a dasaŋa na (circa. 1539–1075 B.C.) a saŋa a dynasty pie ne anii soba naŋ da di naaloŋ.
Hyksos paaloŋ noba yi la de a northern paaloŋ sɛŋ naŋ be a Nile Valley a ta yuomo turi. Egypts mere paala kaŋa da la ta saaŋ wagere a maala ne teŋkpoŋ yeŋeŋ poɔ a Thebes vast tigiri diibu zie ane a Opet tigiri meŋ a soga poɔ be la ka o meŋ da di.
A Thutmose III (1458–1426 B.C.), a tigiri ŋa, bebie pie ne boŋyeni ka o maŋ de kyɛ di baare.
A saŋa na Ramesses III 1187 B.C mere naŋ wa piili ka a tigiri diibu bebie do gaa la bebie lezare ne anaare; kyj a saŋa onaŋ wa kpi baare a 1156 B.C poɔ, ka o la tage do gaa la bebie lezare ne a ayɔpoi.
A saadayel duoro kponzie naŋ kyaare a Opet tigiri da yi la a teŋa naŋ leɛrɛ ane a tigiri diibu a yi Karnak ane Luxor maalo zie. Marina Esɔolano-Poveda nyɔge la o meŋa a manne a wuli leɛroo na naŋ be a bɔgere maaloo zie ama ayi.
A tigiri ŋa ane a bɔgere maaloo zie maŋ taa tɛɛtɛɛ ane a wagere na banaŋ maŋ di a. a mine kaŋa bamaŋ kyɛŋ la gaa a Avenue a Sphinxes, a sori ŋa toɔre wogiluŋ ta ŋa milɛ ayi, a sori ŋa toɔre kyɛmmo maŋ e la seɛlee.
A wagere mine poɔ, ba maŋ zoro la dabeɛŋ banaŋ na tu sori a yi Karnak kyɛ gaa Luxor, a zie ŋa e la bone Egyptian naŋ baŋ ka o Userhat-Amun (‘mighty of prow is Amun’). A vessel ŋa da mɛ la Lebanon Cedar naq pɔge salima. A bone ŋa e la bone ba naŋ maŋ de pedaa ka maŋ de a ko maale a bɔgere a ko ŋmen.
Aneazaa ka a teŋa zu yɛlɛ maŋ leɛra la kyɛ a bɔgere maalo zie eŋ ba taa leɛroo, a tigiri diibu kaŋa zaa maŋ taa la o merɛ ane lɛ onaŋ na di kɔɔre seŋ ane neɛ naŋ kaa a tigiri zu ka o di soŋ. Yuomo mine poɔ, a barque naŋ be a Amun-Re maŋ tu la sori a yi Karnak te gaa Laxor,
A bɔgere yeltuuri sobiri a yi a Karnak bɔgere zie kyɛ gaa a Luxor zie.
Kyɛ a ba leɛ waabo poɔ, a yi a Luxor wa gaa a Karnak maŋ e tigiri ka ba dire, a Opet tigiri diibu kyɛlle a lɛ, feroo la a seŋ leɛ wa gaa Karnak teo pare bee zie a te tu a yeltuuri.[5]
Tɔnɔ a tigiriŋa naŋ taa ko a a Teŋa
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A New Kinŋdom a Egyptian paaloŋ poɔ, a noba faŋa zaa maŋ be ŋmemɛ zie a zuiŋ ba erɛ la lɛ zaa banaŋ na e a toɔ nyɛ ba bomboɔraa a ŋmemɛ zie. Bonso ba ba taa kompiitare bee ziyuo boma naŋ na baŋ vɛŋ ka ba teɛ yele seɛ ba kyebe a Egypptian, a Egyptian yelzaa banaŋ maŋ erɛ maŋ yi la yelbalaa na poɔ ba naŋ be, ane ŋmen na na seŋ ka tu a yɛlɛ la ma’at. Sɛre ka Egyptian na e ka ŋmemɛ poɔ pɛlle ba maŋ ko la dɔnne a puori, a maale tigie ka a ŋmemɛ. Ka a yele ama zaa wa e bare a ŋmemɛ maŋ ko la a Egyptian noɔre ka ba na nyɛ la nyɔvore wogi azuiŋ ba ta zoro dabeɛŋ.
A Opet tigiri ŋa diibu maŋ leɛ vɛŋ la ka Egypyian ne a ŋmemɛ leɛ yeli yɛlɛ a ko ta, a yi a tgiri ba naŋ maŋ leɛ maale di Luxor bɔgere maaloo kɔnso dieŋ, a ŋaa eebo wagere la ka ba so a Pharaoh eŋ ka ŋmɔre leɛre a ŋmemɛ zu, a e Amun-Re bie banaŋ dɔge ŋmenaa saŋa.[6] A bie ŋa leɛ dɔgebo e la bone banaŋ maŋ e a iri a Pharaoh yuori, kyɛ wuli lɛ anaŋ lerɛ koro taa a yiriŋ.
A Opet tigiri ŋa meŋ maŋ leɛ wuli la ka wagere ta la ka de bonkɔɔre, a ŋaa meŋ maŋ yi kanaŋ wa diri Nile zie, kyɛ meŋ naŋ di a Akhet kyuu ayi soba.
A da ba e ŋa a Pharaoh yoŋ la tona a toma a tigiri ŋa diibu poɔ,;sailors ane sogyɛre da e noba mine naŋ taa tɔnɔ yaga a tigiri diibu poɔ, saaŋkompare puopuoribo meŋ da bebe la a tigiri ŋa diibu poɔ. Ba zaa da be la die na poɔ a nyɛ lɛ ba naŋ maŋ tu a yeltuuri, gɔbenɛnte tontonma ane sogyɛre nembɛreda poɔ la a Opet tigiri ŋa diibu narebo poɔ.[7] John Coleman Darnell da e la faŋa ka a yelnimizeɛ la ka paaloŋ noba gyamaa ka yi a poɔ a tigiri ŋa diibu yeltuuri poɔ.Ramesses II e la neɛ kaŋa poɔ baanaŋ seŋ ka ba kaa a tigiri ŋa diibu yeltuuri ka taa nimiri; noba banaŋ da yi a gɔbenɛte wa la, members of the civil administration, provincial governors, border-officials, heads of internal economic departments, officers of the commissariat, city-officials, and upper ranks of the priesthood. Banaŋ naŋ da ba poɔ a tigiri yeltuuri meŋ da bebe a are viiri a baa noɔre kyɛ kaara lɛ banaŋ tuuru a yeltuuri, a lɛ yoŋ noba mine da bebe a boɔrɔ ka ba poɔ a yeltuuri poɔ kyɛ a merɛ ba ko ba a vuo. A tigiri diibu e la bone na maŋ ko noba toma a ko wab ane lector priests, a kyuure ata na zaa poɔ banaŋ la maŋ yɔ viiri a be. Ba maŋ be la a noba poɔ a baa noɔre bara koɔ kyɛ puoru sɔrɔ ka yelfaa zaa ta erɛ wa e .
Pharaoh tonnoɔre a tigiri ŋa diibu poɔ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A kyɛre la fẽẽ neɛzaa ne o tɔ naŋ maŋ baŋ gaa la bɔgere zu, neŋgbala ba gɛrɛ a bɔgere maaloo zu ka a bɔgere maale kare yoŋ naane, a tonnoɔre kaŋ naŋ bebe ko a bɔgekare la a lɛ.[8] A Pharaoh la a neɛ na maŋ toɔ yeli ne a Egyptian paaloŋ noba ane ŋmemɛ a tigiri ŋa poɔ a Luxor bɔgere zu, aneazaa ka a nommu naŋ be a ŋmemɛ ne a bɔgere zu maŋ e ŋa sɛŋgaŋ nommu na. A vuo ŋa la ka a Pharaoh maŋ de a boɔle ne ŋmemɛ ka a toɔ wa de a Egypt paaloŋ kaa ko ba. A pharaoh kultaa tigiri ne a ŋmemɛ, a kultaa ŋa la maŋ leɛ boɔle a Amun ka o wa laŋ ne ba, ka banaŋ wa tu a yeltuuri ama zaa bare lɛ wuli ka Egypt paaloŋ na la nyɛ yuoni gbuli kaŋa ba nyɔvore poɔ, lɛ banaŋ dɔge yɛle seŋ, lɛ banaŋ kɔ nyɛ boŋkoɔre. A pharaoh tonnoɔre ŋa a yi a tigiri ŋa diibu poɔ maŋ vɛŋ la ka Egypt sage de ka Amun-Re la a bɔgekra a ko a ŋmemɛ, A tigiri ŋa diibu maŋ vɛŋ la ka a Pharaoh a taa kpeɛŋaa kaŋa bale a toɔ kaara a paaloŋ, a neŋ meŋ a maŋ e boŋkaŋa naŋ leɛ seŋ Amun faŋa ane meŋ a vuo ŋa poɔ la ka ba maŋ tu kyɛ leɛre a naaloŋ eŋ o, a pãã bare vuo ka a naayiri deme ka ba taa kpŋɛŋaa a ko a paaloŋ noba zaa zu. A puoruu yeltuuri a Opet tigiri ŋa poɔ maŋ leɛ ko la Pharaoh a ka faŋa ka o toɔ kaara ne nensaalba seɛloŋ a o paaloŋ poɔ. A Egypt noba nyɔvore laafeɛloŋ zaa maŋ dɔgele a Pharaoh zu ka baŋ lɛ onaŋ na e a kaa ba zu kyɛ gu ka ba te kɔre a kpi bee a kɔŋ ba nyɔvoɛ. Yuoni zaa poɔ la ka ba maŋ tu a yeltuuri ama kyɛ neɛzaa naane meŋ maŋ baŋ tu a, a banaŋ naŋ yi a naayiri la taa a faŋa na baŋ tu a yɛlɛ ama.
A ŋmemɛ ama yiibuzie
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A Karnak (Amun bɔgere zu)[9] ane Luxor bɔgere zuda la a Thebe maaloo zie naŋ be a Nile baa noɔre, a bone ŋa maalo da piili la c.1970 BC by Senusret I ane 1390-1352 BC by Amunhotep III kpakyakyaga poɔ. A yi a ŋaa puoriŋ, Karnak da e la bone Thutmos I naŋ dɔle o gaa ne nimitoɔre a saŋa ba naŋ piili a Naayiri paala na meɛbo. Thebes meŋ poɔ la be a Opet tigiri ŋa yi waabo zie, noba gyamaa sage de la ka o e la zie noba naŋ maŋ gaa puori a sɔre ba bomboɔre a yi ne a Amun ŋmen zie, o la zie naŋ bebe a ko noba ane a tenzu paaloŋ zaa.[10] Karnak e la Red Chapel zikoraa kaŋa naŋ e danseɛ ko noba a kyaare ne a Opet tigiri. A Chapel ŋa e la zie banaŋ de bonzeere a maale viiri ne a Amun-Re yiri zaa ka banaŋ ba derɛ o tona ne toma.
A yɛlɛ yiibuzie meŋ maŋ wuli la lɛ a yele naŋ leɛrɛ a kyaare ne a Amun-Re ka o ba e bone naŋ are zi yeni aŋa bommeɛraa na. A sɛge anaŋ banaŋ sɛge mare a Sphinx Nectanebo I wullo la lɛ banaŋ maŋ viiri a Karnak ane Luxor,[11] o bigirila wuli ka Amun maŋ yoɔrɔ la a zii ama ayi zaa, ka ka o toɔ taa yosoŋ yi a Luxor zie kyɛ taa yɛŋ soŋ meŋ a toɔ manna yelsonne a koro a paaloŋ noba. John Coleman Darnell taa la a sagedeebo ka a Luxor teŋɛ de tone toma e la bone de iri ne a zikuoŋaa bare a Nile paaloŋ ka banaŋ wa leɛ gɛrɛ a Karnak baa poɔ. O meŋ la ŋmɛ la nɔkpeɛne ka a teŋɛ ne a koɔ kyɛmo maŋ wuli ka a sori kyɛmo seŋ ka o e zikuoŋaa ka banaŋ wa gɛrɛ a Sokar teŋɛ poɔ a zisoɔre na kaŋa zaa.
Egyptologist Marina Escolano-Poveda manne la tɔnɔ na Red Chapel maŋ iri bare a Hatshepsut paaloŋ a tigiri ŋa diibu poɔ. A yel-iribare ama maŋ soŋ la ka bagekare ka a tigiri toɔ di soŋ. A wagere ama poɔ la ka ba maŋ de a ŋmemɛ maŋ e boma banaŋ maŋ de a yi gaa ne a Luxor bagere zu, a wagere ŋa poɔ, yeltuuri gyamaa maŋ bebe ka ba na tu yempoɔ sɛre ka ba baŋ toɔ kpɛ. Ka banaŋ wa bare a yeltuuri zaa ba maŋ leɛ gaa la a Kanark paaloŋ poɔ.
Revival
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A kakyɛ kyuu beri lezare ne anuu (25) dare a 2021 yuoni poɔ, ba da leɛ maale a Avenue Sphinxes kpoŋ na bare, a o leɛ yuobu bebiri da e la a Borenyɛ kyuu beri ayɔpoi dare 2021 yuoni poɔ, a Ministry of Tourism and Antiquities pãã da ŋmɛ la daworo a boɔle noba lantaa ka ba na maale tigiri a kyaare ne a zie leɛ yuobu.
Meŋ kaa kyɛ nyɛ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]· Shemu
Sommo Yizie
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- Creasman, P (2013). Archaeological Research in the Valley of the Kings and Ancient Thebes (PDF) (1st ed.). Arizona: University of Arizona Egyptian Expedition. Retrieved 26 November 2021.
- Darnell, John Coleman (2010). "Opet Festival" (PDF). In Willeke, W; Dieleman, J (eds.). UCLA Encyclopedia of Egyptology (1st ed.). Los Angeles.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (link) - "Opet – Egyptian Festival". Encyclopædia Britannica. 2014. Retrieved 23 April 2020.
- Escolano-Poveda, M (25 June 2019). "Ancient Egypt's fabulous Feast of Opet". National Geographic. Archived from the original on December 9, 2019. Retrieved 25 November 2021.
- Fukaya, Masashi (2012). "Oracular Sessions and the Installations of Priests and Officials at the Opet Festival". Orient. 47: 191–211. doi:10.5356/orient.47.191. ISSN 0473-3851. Retrieved 26 November 2021.
- Mark, J. "Karnak". World History Encyclopedia. Retrieved 25 November 2021.
- Wendrich, Willeke (2011-11-01), "UCLA Encyclopedia of Egyptology, Archaeological Data, and Web 2.0", Archaeology 2.0, Cotsen Institute of Archaeology Press, pp. 211–232, doi:10.2307/j.ctvhhhfgw.21, ISBN 978-1-938770-65-4
- Xu, Bohai (2018-10-29). "The Connection between Dragon Heads- Raising Day and the Opet Festival". doi:10.31235/osf.io/shkvn. S2CID 239906010.
{{cite journal}}: Cite journal requires|journal=(help) - "History of the Karnak Temple complex". Wikipedia. Retrieved 11 June 2023.
Zipeɛre
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- ↑ Darnell 2010
- ↑ Escolano-Poveda 2019
- ↑ Fukaya 2012
- ↑ Xu 2018
- ↑ Britannica 2014.
- ↑ Creasman, P (2013). Archaeological Research in the Valley of the Kings and Ancient Thebes (PDF) (1st ed.). Arizona: University of Arizona Egyptian Expedition. Retrieved 26 November 2021.
- ↑ Wendrich, Willeke (2011-11-01), "UCLA Encyclopedia of Egyptology, Archaeological Data, and Web 2.0", Archaeology 2.0, Cotsen Institute of Archaeology Press, pp. 211–232, doi:10.2307/j.ctvhhhfgw.21, ISBN 978-1-938770-65-4
- ↑ Brier & Hobbs 2008.
- ↑ "Karnak". World History Encyclopedia. Retrieved 2020-05-29.
- ↑ Mark 2016.
- ↑ Cabrol 2001, pp. 283–296.