Vare le yelbulo

Okra

Yizie Wikipiideɛ
Abelmoschus esculentus
taxon
Has usebondirii, fiber, medicinal plant, vegetable, cooking Maale eŋ
Short nameA. esculentus Maale eŋ
Taxon nameAbelmoschus esculentus Maale eŋ
Taxon rankspecies Maale eŋ
Parent taxonAbelmoschus Maale eŋ
Has basionymHibiscus esculentus Maale eŋ
Endemic toWest Africa Maale eŋ
Is pollinated byAnthophila Maale eŋ
This taxon is source ofsaaloŋ, okra seed oil Maale eŋ
External data available at URLhttps://www.gbif.org/dataset/93725bf2-6ada-47f9-bd5e-0e679e3d245e, https://www.gbif.org/dataset/31dc1507-a6e1-4233-a8df-c7a78596a7e4 Maale eŋ
Invasive toChina Maale eŋ
Taxon rangeChina, Tianjin, Guangdong, Myanmar, Gabon Maale eŋ
Taxon author citationL. Moench Maale eŋ
GRIN URLhttps://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=619 Maale eŋ

Okra (saaloŋ) (Tɛmpileti:IPAc-en: /ˈoʊkrə/, Tɛmpileti:IPAc-en: /ˈɒkrə/), Abelmoschus esculentus, la ka baŋ ka ba boɔlɔ a bɔrefɔ poɔ ka Lady’s fingers,[1][2] e la bombuli kaŋa naŋ poɔ a mallow laŋgbuli poɔ, a yi la East Africa[3] poɔ. A e la bombulo ba naŋ maŋ kɔ tropika, subtropika ane zie naŋ tɔlɔ poɔ a viiri a tendaa ŋa zaa poɔ, a mine waa ŋa tevaare ka a mine waa zeɛ yi paaloŋ na poɔ a naŋ be. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ de maale ne bondirii a viiri a tendaa zaa poɔ.[4]

A bombuli ŋa gbɛɛ yaga a yuoni poɔ, dayeni yoŋ la ka ba maŋ kɔ a, o maŋ baŋ baa la ka o wogiloŋ ta ŋa 2 metres (6. a ŋa fo naŋ e neɛ naŋ yi Malvaceae, poɔ, a saaloŋ ne gone te, hibiscus teɛ yi la taa soŋ. A vaɛ wogiloŋ ta ŋa 10–20 centimetres (4–8 kyɛ ka a yɛloŋ meŋ ta ŋa 5-7 lobes. A puuru wogiloŋ maŋ ta ŋa 4–81+5⁄8–3+1⁄8 a maŋ taa uli a ta ŋa anuu kyɛ ka a puuru noɔre eŋɛ ka fo nyɛ ka o te e zeɛ. A puuruŋ maŋ baŋ yɛle la a ta ŋa 188  microns. A wɔmɔ maŋ e la kyɔlaa lɛ ka o wogiloŋ a ta ŋa  18 cm (7 in), kyɛ ka o konkobo waa ŋa boŋkaŋa nansaala na maŋ boɔle ka pentagonal, kyɛ ka o poɔ kpɛ taa bie.

A piilu zie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

A yuori okra e la bone naŋ yi a West Africa kɔkɔre poɔ, kaapɔge Igbo: Okwuru, ona la daŋ e a bɔrefɔ yelbiri a 1679 yuoni poɔ a Colony of Virginia paaloq poɔ.[5]

A nansaale yuori ŋa e la bone naŋ na baŋ poŋi bee a wɛle bee a leɛre yelyemi poɔ a seŋ, Abelmoschus[6] is Neo-Latin from Tɛmpileti:Langx: أabū l-misk, romanized: father of musk, a bone e ŋa bone naŋ ba naŋ de yi e bombie naŋ noma, naŋ taa nuu kaŋa ka onaŋ wa ŋmɛre, esculentus e la Latin poɔ yelbiri, ka o tɛgɛ la bondiraa bee bone na nensaala naŋ na toɔ de bee bone naŋ e bonsoŋ a ko nensaala diibu.[7]

A Yiibu Zie Meŋa ane

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Okra e la allopoly ploid naŋ taa saaloŋ. Kyɛ a bombuli ŋa yiibu zie la  Abelmoschus ficulneus, a  tuberculatus ama la boma naŋ maŋ lantaa a maale saaloŋ. [8]Yelmeŋ saaloŋ e la boŋkpeɛŋaa kaŋa naŋ be a West Afrika paaloŋ poɔ ka noba mine gyamaa a ba baŋ, noba mine bee paaloŋ mine poɔ ba mine maŋ de a la ka a e cultigen.[9]

Okra (saaloŋ) yiibu zie la East Africa naŋ be a Ethiopia paaloŋ poɔ ane a eastern Sudan[10] poɔ. A yi Arabia, a bombuli ŋa yaare la a te wa tɔ  Mediterranean Sea ane eastward paaloŋ. Okra (saaloŋ) ba naŋ da de wuli a Europe poɔ bee neɛ naŋ da de saaloŋ (okra) a gaane a Europe poɔ la  Umayyad conquest of Hispania. A neɛ na kaŋa naŋ daŋ de weɛ gaa ne la a lɛ ka ona la  Abu al-Abbas al-Nabati, ona la da gaa a  Ayyubid Egypt a 1216 yuoni poɔ kyɛ te manne  a bombuli ŋa koɔbo a ko ba saaŋkompare kɔreba a zuo a zaa baapaaleba naŋ neŋ baara iri a dire a saaloŋ.[11]

A bombuli ŋa meŋ da e la bone a  Atlantic slave trade[12] meŋ naŋ de gaa a America paaloŋ a te wuli ba, a yelŋa da e la a 1658 yuoni poɔ, a saŋa na la ka a Brazil paaloŋ noba meŋ da nyɛ a. A yi a lɛ puoriŋ, a Suriname poɔ a 1686 yuoni poɔ, o paaŋ da e la bone ba naŋ sɛge biŋ. Okra (saaloŋ) meŋ naŋ baŋ e la bone ba naŋ de o wuli southeastern naŋ be a North America paaloŋ a yi a Africaa a 18th yuomo  na poɔ. A paaŋ yi a 1748 yuomo na poɔ,  ba paaŋ meŋ da piili koɔrɔ a la a north Philadelphia[13] paaloŋ poɔ. Thomasa Jefferson, sɛge la biŋ ka a piili la a Virginia paaloŋ a 1781 yuoni poɔ.[14] A yi a lɛ puoriŋ o paaŋ kyoge ne a lɛ a yi a Souther United States paaloŋ a 1800 yuomo na poɔ, kyɛ a koɔbo tɛɛtɛɛ piili la a 1806 yuoni poɔ.[15][16]

Abelmoschus esculentus e la bombulo mine ba naŋ maŋ koɔrɔ toloŋ bee uuni saŋa, a wagere ŋa poɔ la ka maŋ toɔ a baa soŋ a toɔ wɔŋ gymaa kyɛ kpɛ bie bee a taa bie meŋ soŋ. Bombuli zaa naŋ be a teŋɛ zu kyɛ, saaloŋ e bone naŋ boɔrɔ zie naŋ taa suni kyɛ e zie naŋ maŋ taa maaroŋ o poɔ wagere zaa be zie naŋ e zi koɔ zie wagere, ka zi balaa na wa e zie naŋ maŋ ko weɛŋ a koŋ kɔɔre kyɛ ka fo maŋ nyɛ ka daare zaa a ko. Ka fooŋ na kɔ a, fo maŋ de la a bie eŋ koɔ poɔ a biŋ dambio ka a buri, ka fooŋ wa borɔ a, fo maŋ vɛŋ la ka a bogi sigi ta ŋa 1–23⁄8–13⁄16.  a maŋ boɔrɔ la tɛnɛ naŋ taa maaroŋ a ta ŋa 20 ka a toɔ buli weɛŋ, a maŋ baŋ de la bebie ayoɔbo sɛre ka baŋ buli (ka anaŋ wa e anaŋ buri la la lɛ) kyɛ ka anaŋ ba wa eŋ koɔ buri a maŋ de la ta ŋa dare ata seɛre ka a baŋ buli. A yelkaŋa a meŋ naŋ leɛ boɔrɔ la, ŋmenaa, a maŋ boɔrɔ la ŋmenaa yaga, a seŋ ka a kɔ bee bore eŋ tenɛ bee zie naŋ taa maaroŋ ka o ta ŋa pH 5.8 ane 7 kpakyaga poɔ. Ka anaŋ wa te bulo a maŋ boɔrɛɛ koɔ gyamaa,. A wɔmɔ ba maŋ kɔɔre kyɛ leɛ bondirii ka noba dire, a waa zɛvaare. A yelkaŋa meŋ la, ka anaŋ wa naane a koŋ la baŋ toɔ di a zuiŋ ba maŋ pɔre a la a wagere na ana ba naane, daa zaa poɔ a maŋ eŋ la puuruŋ. A kyɛ a wɔmɔ pɔroo danweɛŋ soba maŋ e la kyuu ayi puoriŋ ka fooŋ wa bore a ka buli. Kyɛ a wagere ŋa poɔ, a saaloŋ wɔmɔ wogiloŋ na baŋ ta ŋa 2–3 inches (51–76.

A baaloŋ anaŋ naŋ pore a maŋ nɔŋ ka nyɔgerɔ a saaloŋ ama la ka nansaala maŋ boɔle ka  verticillium wilt, a baaloŋ ama gbɛɛ yaga a maŋ nyɔge la a saaloŋ vaɛ ka a e doɔre lɛ. a mine meŋ maŋ nyɔge la a vaɛ ka a e zɔŋ a ko a zaa, a baaloŋ mine meŋ la a maŋ vɛŋ ka a saaloŋ vaɛ a yɔ popo voɛ, a baaloŋ e la gyamaa a mine neŋ la a maŋ vaɛ e yellow mosaic ane kyɛ naŋ vɛŋ ka root-knot nematodes (  ka a nyege zaa poɔŋ). Ka fooŋ nyɛ ka a piili erɛ doɔre lɛ wuli ka baaloŋ kaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka A.  esculentus nyɔge a yi a baaloŋ ŋa naŋ yuori naŋ di Abelmoschus manihot kyɛ wa kpɛ a. ka a baaloŋ ŋa wa kpɛ anaŋ ka a nansaala maŋ boɔle ka Parbhani Kranti.

A U.S paaloŋ poɔ saaloŋ kpoŋ zie zaa maŋ ko la a Florida poɔ, a zuo zaa a peɛle a Dade naŋ be a southern Florida[17][18] poɔ. Okra (saaloŋ) taa la sobie bale anaŋ maŋ tu kyɛ baŋ toɔ a baa  soŋ, azuiŋ yuoni poɔ saaloŋ maŋ bebe a ta ŋa kyuuri pie na. Acre yeni poɔ, bombie 18,000 pounds per acre (20,000 to over 30,000 pounds per acre (34,000 kg/ha) la baŋ bore o poɔ. Dagbuli koɔrɔɔ daa maŋ baŋ do la saa a ta ŋa $18/bushel ka a naŋ la  $0.60 per pound ($1.3/kg).[17]

2023 yuoni poɔ, a tendaa zaa saaloŋ koɔbo da e la 11.5 million tonnes, a India paaloŋ poɔ a ba

India 7.16
Nigria 1.87
Mali 0.76
Sudan 0.30
Pakistan 0.30
World 11.52
Source: FAOSTAT[19]

yoŋ da taa la a ŋa 62% a zaa lantaa, kyɛ ka Nigeria ane Mali meŋ baŋ be a tabɔl ŋa poɔ.

A Tɔnɔ anaŋ taa

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Saaloŋ kɛrɛ taa la koɔ na maŋ be o poɔ maŋ ta ŋa 90%, ka 7% carbohydrates, 2% protein, ane kaa naŋ be o poɔ a meŋ ta ŋa. A tabɔl ŋa poɔ fo na nyɛ la ka  Tɛmpileti:Cvt, be o poɔŋ, saaloŋ kɛrɛ maŋ tere la calories a ta ŋa 33, peɛroo wuli ka a soma ko neɛzaa  ka o maŋ di a ta ŋa 20% bebiri zaa, a DV) a meŋ naŋ taa la vitamin C and vitamin K (table). A e la boma na (10-19% DV) of thiamine, folate, magnesium, ane potassium naŋ be o poɔ a seŋ ne nensaala diibu.

Saaloŋ e la a zeɛre bone kaŋa fo naŋ sɔre boma ata ka o ba be a poɔ, a e la boma zeɛre na maŋ taa tegeroŋ a Louisiana[20] poɔ. Saaloŋ kyeene e la bondirii naŋ be a Southern United State paaloŋ poɔ. A Cuba ane Puerto Rico poɔ, zɛvaare la ka ba boɔlɔ ka  quimbombó, la ka ba maŋ de maale ne quimbombó guisado bondirii bee zeɛre (Okra Stewed) a zeɛre ama maŋ yi taa ne la gumbo[21][22] zeɛre.  Dominican Republic paaloŋ poɔ anaŋ la e ba saaŋkompare zeɛre, a be poɔ ba boɔlɔ a la ka molondrón.[23] A Brazil poɔ, a e la ba bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ yaga zaa ziiri bee paaloŋ gyamaa poɔ a Brazil poɔ, aseŋ, caruru, a be ba maq de maale ne la shrimp, a Northeaster irigiŋ poɔ, frango com quiabo (chicken with okra) and carne refogada com quiabo (stewed a puli ne nɛne aneŋ okra) in Minas Gerais.

Nutritional value per 100 g (3.5 oz)
Energy 138 kJ (33 kcal)
Carbohydrates 7.46 g
Sugars 1.48 g
Dietary fibre 3.3 g
Fat 0.19 g
Protein 1.9 g
Other constituents[24] Quantity
Water 89.6 g[25]

Vaɛ ane a Bombie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Okra (saaloŋ ) pɔle maŋ baŋ e la boma ba na maŋ de maale ne zeɛre, ba maŋ de a la ne  beets bee dandelions, a de salad eŋ paale. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ kyeen bee a sɛ a tɔ  bee a ɛre ka a e zɔŋ a ba maŋ taa caffeine zaa a poɔŋ. A saŋa na ka American naŋ wa waana ne caffeine, ka a e la a  American Civil War (zɔɔre) na poɔ a 1861 yuoni saŋa, a Austin State Gazette na poɔ. Ba yeli ka acre yeni saaloŋ na wane saalombie a zuo ba naŋ bore coffee. Bee ka e feroo ka ba te de a yi ne Rio paaloŋ poɔ a wane.[26]

Enfuomo Daga

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]


Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  1. ↑ "Okra". BBC Good Food. Retrieved 12 April 2023.
  2. ↑ Ayto J, ed. (2002). "lady's fingers". An A-Z of Food and Drink. Oxford University Press. ISBN 9780192803511. Retrieved 12 April 2023.
  3. ↑ "Okra, or 'Gumbo,' from Africa". Texas AgriLife Extension Service, Texas A&M University. Archived from the original on 4 March 2005.
  4. ↑ National Research Council (27 October 2006). "Okra". Lost Crops of Africa: Volume II: Vegetables. Vol. 2. National Academies Press. ISBN 978-0-309-10333-6. Retrieved 15 July 2008.
  5. ↑ "Okra". Online Etymology Dictionary. 2026. Retrieved 4 June 2026.
  6. ↑ "Definition of Abelmoschus". Merriam-Webster Dictionary. Retrieved 23 June 2020.
  7. ↑ "Latin definition for esculentus, esculenta, esculentum (ID: 19365)". Latin Dictionary and Grammar Resources - Latdict. 2020. Retrieved 23 June 2020.
  8. ↑ Patel SR. "GENETIC ADVANCE UNDER SELECTION IN SEGREGATING POPULATION IN OKRA (Abelmoschus esculentus L.)". AGRES – an International E. Journal.
  9. ↑ Vegetables. Wageningen, Netherlands: Backhuys. 2004. p. 21. ISBN 9057821478.
  10. ↑ "Okra (Abelmoschus esculentus (L.) Moench)", pp. 216–224 in:
  11. ↑ Blench R (2006). Archaeology, Language, and the African Past. Rowman Altamira. p. 237. ISBN 978-0-7591-0466-2.
  12. ↑ "Okra, Gumbo, & Rice". unesdoc.unesco.org.
  13. ↑ "Colonial Food In Philadelphia - 1883 Words | Internet Public Library". www.ipl.org. Retrieved 9 November 2021.
  14. ↑ Almanac OF. "Okra". Old Farmer's Almanac. Retrieved 29 April 2021.Almanac OF. "Okra". Old Farmer's Almanac. Retrieved 29 April 2021.
  15. ↑ Kurt Nolte. "Okra seed" (PDF). Yuma County Cooperative Extension. Archived from the original (PDF) on 31 October 2014. Retrieved 17 October 2012.
  16. ↑ Plant breeding, Chapter 9.2 (PDF). Strategies For Enhancement in Food Production. 2020.
  17. 1 2 "Southern Florida 2005 Okra PMSP". Regional Integrated Pest Management Centers Database. 4 May 2022. Retrieved 30 June 2022.
  18. ↑ Aguiar JL, McGiffen M, Natwick E, et al. (2011). Okra Production in California. University of California, Agriculture and Natural Resources (UCANR). p. 3. doi:10.3733/ucanr.7210. ISBN 978-1-60107-002-9. 7210.
  19. ↑ "Okra production in 2023; Crops and livestock products/World regions/Production quantity/Year (from pick lists)". Food and Agriculture Organization of the United Nations, Statistics Division. 2025. Retrieved 2 May 2025.
  20. ↑ Gutierrez CP (1992). Cajun Foodways. University Press of Mississippi. p. 56. ISBN 978-0-87805-563-0.
  21. ↑ Julie Schwietert Collazo. "Cuban Quimbombo (Afro-Cuban Okra)". The Latin Kitchen. Archived from the original on 23 October 2020. Retrieved 21 October 2020.
  22. ↑ Julie Schwietert Collazo. "Cuban Quimbombo (Afro-Cuban Okra)". The Latin Kitchen. Archived from the original on 23 October 2020. Retrieved 21 October 2020.
  23. ↑ "El intrépido molondrón" (in Spanish). Diario Libre. 15 August 2012. Retrieved 29 August 2022.
  24. ↑ United States Food and Drug Administration (2024). "Daily Value on the Nutrition and Supplement Facts Labels". FDA. Archived from the original on 27 March 2024. Retrieved 28 March 2024.
  25. ↑ In:
  26. ↑ AUSTIN STATE GAZETTE [TEX.],p. 4, c. 2 (9 November 1861). "CONFEDERATE COFFEE SUBSTITUTES". University of Texas at Tyler. Archived from the original on 28 September 2007. Retrieved 23 March 2026.