Ogogoro
| Continent | Africa |
|---|---|
| Bezie | West Africa, Southern Region |
| Country of origin | Nigeria |

Akpeteshie e la boŋkoɔ mine banaŋ maŋ tɔgele a yi a abɛ teɛ eŋɛ, ba maŋ kyɔgele la daampelaa (palm wine) bee sikyiri daa eŋɛ, a boma yiibu zie e la a Western Irigiŋ Africa. A boma ama la e a Ghana paaloq zaa sekpeɛŋaa. A Nigeriaa poɔ ba baŋ o la ka ba boɔlɔ Ogogoro (Ogog), a yelbiri ŋa e la Urhobo, a yelŋa gbɛɛ yaga maŋ yi la Raffia Palm teɛ naŋ terɛ koɔ noɔ mine kaŋa. A be la ka baŋ o ka homebrew (yiri poɔ dogebo).[1] Zenɛ, noba de la ka Ogogoro e la ethanol meŋa ne o zu, kyɛ saaŋkonnoŋ poɔ, a e la kpeɛŋaa ka fo na baŋ yi a abɛ teɛ zu a iri daampelaa.
A boma ama pore la yaga a West Africa, ona la ka boɔlɔ ka a yoe mine la, apio, ogoglo, ogogoro (Ogog'), VC10, Kill Me Quick, Efie Nipa, Kele, Kumepreko, Anferewoase, Apiatiti, Home Boy, Nana Drobo, One Touch ane a taaba gyamaa.[2] Ona la ka ba boɔlɔ ka sapele koɔ (water) kparaga, kai-kai, Sun gbalaja, egun inu igo ka a tɛgɛ la he Masquerade in the Bottle, daa ma ka n daabo (push-me-push-you,) and/bee crim-kena, sonsé ("do you do it?" a Yoruba kɔkɔre poɔ).
A Igbo kɔkɔre poɔ ona la ka baŋ ka ba boɔlɔ ka Tɛmpileti:Not a typo. Kyɛ a Nigerian eŋ paaloŋ poɔ ; Udi Ogagan, Tɛmpileti:Not a typo Urhobo, a laŋ ne OHMS ( (a te yiri poɔ boma la ka te maŋ de maale ne)Our Home Made Stuff ), Iced koɔ Water, daa ma, ka n daa fo Craze man in the bottle.[3] A Ghanaian moonshine la ka ba boɔlɔ ka a akpeteshie.
Saadayel ane a Yiwaabo Zie
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Sɛre ka a yelŋa na piili a European colonization a te zenɛ Ghana paaloŋ ŋa poɔ, a Anlo daampele dogerba naŋ be a ba saaŋkompare poɔ la ka ba boɔlɔ ka "kpótomenui," ka o pare bee ka o teɛgɛ la boŋkaŋa naŋ sɔgele kube teɛ poɔ.[4]
A British colonization na poɔ, a be poɔ la ka ba boɔlɔ o ka Gold Coast,, aseŋ a saaŋkompare dampele dogereba naŋ be be a yi a 1930s a waana ŋa,[5] A yi S.S Dotse peɛroo poɔ a 1996 yuoni poɔ, o manne wuli la o nyɔvore yɛlɛ ane lɛ onaŋ da di naaloŋ noba zu. Te teɛroŋ da la ka te nyu anaŋ a na lɛ a nempeɛlaa toɔre naŋ waa. A nempeɛlaa rɛroŋ la ka te toɔre ŋa e la kpeɛŋaa te maaleŋ zuo, azuiŋ sɛre ka a nempeɛlaa na wane o toɔre, ka tenneŋ da nyuuro la akpeteshie.kyɛ ka ba wa wa a puoriŋ wa vɛŋ ka bare a nyuubu, kaapɔge a ba boɔrɔ la ka soŋ koɔre ba daa ko ba. Azuiŋ te da boɔlɔ a la ka kpótomenui. A saŋa na ka saana wa wa, neɛ na fo naŋ baŋ yaga bee a baŋ soŋ, anaŋ wagere ŋa poɔ la ka ba maŋ te wane kpótomenui a wa ko a saana ka a wuli ka ba sereŋ tuori nyɔge o la a. A akpeteshie ama, kyɛ a yuori meŋa la lɛ.
A yuori “ akpeteshie” ŋa da e bone na ba naŋ de ko o ka o nyu ka o e bone naŋ wuli ka o ba soma. A yuori ŋa yi la a Ga deme kɔkre poɔ, ( ape te shie, a pare la de sɔgeloo), a kɔkɔre ŋa e la bone a noba naŋ yele a greater Accra ane a pare bee a tɛgɛ la ka a sɔgeloo, o meŋ pare la non-European, a da e la feroo kaŋa banaŋ fere ba ka ba nyu. Aneazaa ka a boma wa e bonsoŋ ka noba ŋmɛ daworo, ka sakuuri bibiiri mine nyuuro la a daa kpeɛŋaa ŋa, azuiŋ ka ba e lɛ ba naŋ na toɔ e ka sakuuri biiri ta toɔ nyɛ a nyu a daworo ŋa da ŋmɛ la a 1930 yuomo na poɔ. Bone ba naŋ da boɔrɔ la akpeteshie ane a tɔnɔ ka ka ba toɔ koɔre, ane lɛ banaŋ kɔ a Anlo irigiŋ Ghana paaloŋ poɔ.[6]
A daa ŋa dogebo piili la a saŋa ghana naŋ zɔɔ faa ba menne a yi a nempeɛle nuuri poɔ. A daaŋ ŋa dogebo piilu zie la a volta irigiŋ, a ŋaa maŋ ko ba la vo soŋ naŋ e vosoŋ ka a nempeɛle maŋ sonno ne ba sikyiri koɔbo.[6]
Narebo
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Ogogoro iribu maŋ yi la Raffia palm trees. Ba maŋ maale la vuo eŋ koɔ doge a biŋ kyaare a vuo na fo naŋ puo a daampelaa teɛ eŋɛ a teɛ puoriŋ, ka banaŋ wa e a ŋaa puoiŋ ba maŋ bare o la ka o gaŋ dambio a ta beri ayi bee ata. Ka banaŋ wa iri baare,ba maŋ de a la a doge ka a kpa a bɛ ka a noɔ zaa yi, a wagere ŋa poɔ la ka paaŋ seŋ nyuubu a meŋ gba na baŋ biŋ kɔɔre.
Dogebo
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
Akpeteshie e la daaŋ maŋ tɔgele yi ne palm wine (daampellaa) bee sugarcane juice.[7] A wagere ŋa poɔ a koɔ maŋ noma la a iribu danweɛŋ soba poɔ, kyɛ ka anaŋ wa biŋ kɔɔre a maŋ ba la noma a yi a naŋ bɛ zuiŋ, bee ka banaŋ wa eŋ a daambele.[8] A wagere ŋa poɔ, ka anaŋ wa bɛ baare ba maŋ mare la fuu eŋ a doge bee a bondoɔlaa pare, ka aŋaa na toɔ soŋ ka koɔ ŋa toɔ kpa bɛ. a ŋaa poɔ maŋ eŋ la paabo kaŋa ka a uuru tuuru a paabo na poɔ a te lɛ koɔ, a bone na maŋ soŋ ka a uuruŋ ama leɛ koɔ la a barrels na maŋ maana a uuruŋ. Ba paaŋ maŋ tɔgele la bone kaŋa nansaala na maŋ boɔle ka Jar ka a uuruŋ na leɛ koɔ a kyiri ennɛ o poɔ.[9] A koɔ ama banaŋ doge e na boma banaŋ maŋ selle. Ka banaŋ wa baare a daaŋ ama kpeɛŋaa maŋ ta 40 ane 50% volume.[10]
A bonennaa ane a Nyuubu
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Akpeteshie dogebo ba e bone neɛ na baŋ are a yeli ka dogebo soma la te gaali a maale ne nyuubo, kyɛ a yelbiri la a e bone sole banaŋ ba maŋ eŋ bonzaa a poɔ dogebo poɔŋ, ane meŋ sɛgere zaa ba maŋ sɛge mare a wuli boma na banaŋ de a maale sɛre ka ba koɔrɔ. A daaŋ ama na baŋ yi la a dogero zie bee a baŋ yi daaŋkoɔrɔ zie , bee abanaŋ na maŋ ŋmara koɔrɔ zie. Aneazaa ka a dogebo ne a ane a doworo ŋmɛ ba soma, kyɛ noba naŋ nyuuro a la soŋ kyɛ meŋ naŋ pore. A yelŋa meŋ la a daaroŋ ba e tuo ane meŋ a bone ennaa na poɔ ana maŋ be meŋ ba maŋ e tuo. A e ŋa a daaroŋ na ba e tuo bee a daaroŋ naŋ e mɔlɔ la so ka noba maŋ nyuuro a gyamaa aneŋ noba de la ka nandaama bee noba na ba taa a eebo la nyuuro a, aneŋ gba noba naŋ taa a eebo ana baŋ da a nyu kyɛ ba maŋ sɔgele nyuuro la ka noba ta erɛ wa nyɛ ba.
A daaŋ ama nyu zuo meŋ maŋ taa la werekao kaŋa a ko nensaala, ka fooŋ nyu a zuo fo yɛŋ maŋ borɛɛ la kyɛ ka fo niŋe viiri ka fo koŋ baŋ taa fo meŋa. Daanyuribo la na baŋ yeli a daa ama yelmeŋa saseɛ poɔ..
A Tɔnɔ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Bonnyuri ane boma mine ne a taaba, a zuo a zaa ogogoro taa la tɔnɔ te saaŋkonnoŋ ane yeleere zaa poɔ a Nigeria poɔ kyɛ. A daaŋ ama poɔ la puoruu yeltuuri gyamaa poɔ ane lammo ane tigie ziiri, Burutu (Ijaw) a tendaana maŋ pore a la bare teŋɛ ka oneŋ a ŋmemɛ na toɔ di demɛ, kyɛ yidaadɔba naŋ be a Nigeria poɔ ameŋ maŋ de kale ne kaaloo ka banaŋ wa maala kultaa yeltuuri poɔ.
Lammo yeltuuri poɔ, ogogoro taa la yelnimizeɛ a Nigeria saadayel naŋ manne lɛ poɔ. Peɛroo wuli ka a Nigeria poɔ yie anaŋ bee noba banaŋ na ba taa a eebo la maŋ dogero a daa a daa ama, ka a meŋ e yɛroŋ kaŋa ko ka ba meŋ na e anaŋ a toɔ nyɛ boŋkaŋa bee a meŋ nyɛ libiri yi a poɔ a meŋ kaa ba menne , ba mine maale a la a ŋmaara feefeeŋ a koɔrɔ koro noba banaŋ naaŋ waana ŋmaaara nyuuro ka mine meŋ koɔrɔ boŋgbulo a koro banaŋ naŋ boɔrɔ ka ba meŋ gaa te koɔrɔ.A yelfaa naŋ kpa a Ogogoro ama koɔroo poɔ la a saŋa a nempeele naŋ da kaara a nensɔgelɔ.[11][12]
Sommo Yizie
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- ↑ Simon Heap (2008) '“Those that are Cooking the Gins”: The Business of Ogogoro in Nigeria’, Contemporary Drug Problems, 35(4): 573-610.
- ↑ "'Akpeteshie': the local gin which has served presidents, chiefs and commoners". Goldstreet Business. 2019-06-18. Retrieved 2019-11-07.
- ↑ Heap (2008) 'Tɛmpileti:Not a typo Calabar, Tɛmpileti:Not a typo Abeokuta, Tɛmpileti:Not a typo Ilesha, Tɛmpileti:Not a typo (white man is not smarter), Tɛmpileti:Not a typo, Tɛmpileti:Not a typo Pidgin English, wuru Ijaw, and Tɛmpileti:Not a typo Bini and Tɛmpileti:Not a typo,“Those that are Cooking the Gins”, 599-600.
- ↑ Akyeampong, Emmanuel Kwaku (2001). Between the Sea & the Lagoon: An Eco-social History of the Anlo of Southeastern Ghana : C. 1850 to Recent Times. James Curry Publishers. p. 154.
- ↑ Peele, Stanton; Grant, Marcus (2013). Alcohol and Pleasure: A Health Perspective. Routledge. p. 123. ISBN 9781134941506.
- 1 2 Akyeampong, Emmanuel Kwaku (2001). Between the Sea & the Lagoon: An Eco-social History of the Anlo of Southeastern Ghana : C. 1850 to Recent Times. James Curry Publishers. p. 155.
- ↑ Peele, Stanton (1999). Alcohol and Pleasure: A Health Perspective. Psychology Press. p. 123. ISBN 9781583910153.
- ↑ Chernoff, John M. (2005). Exchange is Not Robbery: More Stories of an African Bar Girl. Chicago: University of Chicago Press. p. 194.
- ↑ "Expert Warns Against "Akpeteshie' Consumption". Ghana Broadcasting Corporation. 1 March 2011. Archived from the original on 13 December 2013.
- ↑ Luginaaha, Isaac; Crescentia Dakubob (2003). "Consumption and impacts of local brewed alcohol (akpeteshie) in the Upper West Region of Ghana: a public health tragedy". Social Science & Medicine. 57 (9): 1747–1760. doi:10.1016/s0277-9536(03)00014-5. PMID 12948582.
- ↑ Solieri, Lisa; Giudici, Paolo (2009), Vinegars of the World, Springer Milan, pp. 1–16, doi:10.1007/978-88-470-0866-3_1, hdl:11380/596141, ISBN 978-88-470-0865-6
- ↑ Olupayimo, Dolapo (June 2017). "The Illicit Production of Ogogoro in Coastal Yorubaland and the Niger Delta". Portuguese Studies Review. 2(No. 1 Fall 2017): 195–208 – via ResearchGate.