Vare le yelbulo

Odwira Tigiri

Yizie Wikipiideɛ

Odwira Tigiri

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

A Odwira Tigiri[1], e la tigiri a Fanteakwa District ane Akuapem naŋ be a Eastern Region a Gaana poɔ. Akropong-Akuapim, Aburi, Larteh ane Mamfe naa ne o noba la maŋ di a tigiri ŋa yuoni la yuoni zaa a Kpankyaa ane Bompɛ kyuu poɔ. A tigiri ŋa maŋ di la ka ba leɛ teɛre ba naŋ toɔ a Ashanti's noba 1826[2] zɔɔre poɔ. A zɔɔre ŋa da la Katamansu naŋ peɛle Dodowa. A tigiri ŋa danweɛŋ soba diibu yuoni da la Bompɛ kyuu poɔ 1826.

A 19th saŋa da la lɛ ka Okuapimhene a Akropong poɔ, da e a Nana Addo Dankwa (I) a yi 1811 te tɔ 1835. A wagere ŋa la ka ba na bare koɔ ko a teŋɛ bonfolo kyɛ leɛ sɔre ka naŋ kaara ba soŋ. A Jamestown noba naaŋ be a Accra poɔ la maŋ di a tigiri ŋa. A yeli ŋa piilu zie yi la a Ga ne a Akuapem noba[3] naŋ wa derɛ taa bee kulitaa aŋa dɔɔ ane pɔge.

Dasaŋa na a tigiri diibu maŋ yi la ka ba naŋ wa kɔ nyɛ bondiiri yaga. A saŋa ba maŋ puori la saaŋkommine ane a kpeemɛ bareka. Ka waare tigiri wa la, waare la ka ba maŋ de puori ne a kpeemɛ[4] bareka.

Saaŋkonnoŋ.

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

A kyɛrɛɛ fee ka a ta yuomo 200, noba kpi tɔle a Akropong, Amanokram ane Aburi la da maŋ di a Odwira tigiri ŋa, Nana Addo Dankwa I la wane a tigiri ŋa ( a yuomo 1811-1835), a 19th Okuapehene a Akuapem poɔ. Tenne pie ne ayɔpoi mine naŋ be a Akuapem paaloŋ meŋ da maŋ di la Odwira tigiri ŋa. A mannoo la ba naŋ da toɔ zɔɔ de ba toɔraa a yi ne a Katamansu zɔɔre poɔ a peɛle a Dodowa a 1826[5] yuoni poɔ.

Odwira diibu e la tigiri ba naŋ di kɔɔre, ba maŋ maa la ba menne kyɛ di o soŋ yuoni yuoni zaa poɔ. A tigrri diibu yeltuuri maŋ tu la taa.

Adaebutu

A wagere ŋa la ka ba maŋ puoro. Ba maŋ puori la bebie lezare ayi sɛre ka a tigiri baŋ di, gɔmɔ pɔgebo ane kuori kommo maŋ e la kyiiruŋ wagere poɔ a Akuapem paaloŋ zaa poɔ. Noba naŋ saŋ a kyiiruŋ maŋ de la dɔgeruŋ kaŋa bale.

Odwira da Monday(Yendaare)

A Akan noba sagedeebo la ka naa ba kpiire, ka naa maŋ gaa la o teŋɛ poɔ, A Yendaare bebiri, a sobie naŋ be a tenne poɔ ka ba maŋ dɔ. Ba maŋ dɔ la te gaa be ba naŋ maŋ di Odwira tigiri Akropong, Okuapeman (Royal Mausoleum ka ba mine boɔlɔ ka Amanprobi) la e a teŋɛ kpoŋ a Akropong paaloŋ poɔ. A Abrafo maŋ de ne la a zɔɔzɔreba weɛŋ ane a naa, Adumhene. A sori ba naŋ maŋ dɔ maŋ wuli ka ba saakommine na wa lanne ba la Odwira tigiri ŋa diibu a Okuapehehe's naayiri.

Odwira da Tuesday(Yidaare)

A noba sage de la ka Odwira e la kyɔɔtaa ba naŋ bare ko a naayiri bale a yi ba saaŋkommine zie. A bebiri ŋa daare ka Gyaasehene naŋ e a a nabɛrɛ banuu na kaŋa naŋ be a Akuapem paaloŋ poɔ, o na la maŋ boɔle a o na taaba zaa lantaa a Banmuhene (Mausoleum nayiri).

A Gyaasehene la maŋ yeli ko a Banmuhene ka Okuapehene, ba naŋ boɔlɔ o Omanhene, o nare baare la ka o di a Odwira tigiri. A Gyaasehene maŋ ko la a Banmuhene feroo toma, a yeli o ka leɛ wane a "sacred forest" a Mausoleum naayiri poɔ, ane saaŋkommine a paale a Odwira a yi ne a saaŋkommine zie te ko a Okuapehene.

A yi be, a Yidaare naŋ e Odwira tigiri, noba bayɔpoi naŋ yi a nayieŋ a Akropong poɔ maŋ yi yɔ a wa paalaa deebo. A yeli ŋa maŋ e la a Kubri yiri poɔ. Sɛre ka a bebiri ane wagere gbuli maŋ e la kyiiruŋ ka ba di a wa paalaa a Akuapem poɔ ane a teŋkpoŋ poɔ.Okuapehene maŋ zɛŋe la kyɛ kyɛllɛ a Baamuhene ne o noba ka ba taa Odwira a wane. A Baamuhene ne o noba wa te wane a Odwira lɛ wuli ka ba wane la emmaaroŋ ko a kpeemɛ, ka ba na toɔ di a Odwira tigiri.

Ka a Baamuhene wa wa, O maŋ gaa la Okuapehene zie, be la ka ba maŋ le a tigiri pɛnne a pɔge ba zuri, ba sage de la ka Baamuhene ane Okuapehene yoŋ taa ana sori ka ba nyɛ a kpeemɛ naŋ tere. Ka banaŋ wa nyɛ baare ba paa maŋ la tere la sori ka gɔnne a la e a teŋɛ poɔ.

Odwira da Wednesday (Tadaare)

A beberi ŋa daare, a Akropong zaa gbuli su la kuori bonsuuri a lantaa koŋ kuori ko ba zaa naŋ kɔŋ ba nyɔvoɛ. A bonsuuri ama maŋ e la bone sɔgelɔ ane bone zeere. A Okuapehene maŋ gaa la nayie ayɔpoi na zaa zie Akropng poɔ, ka ana la, Aboasa, Asona, Twafo, Benkum, Kyeame ane Akrahen, ka ka o meŋ te laŋ ne ba ka ba koŋ a kuori.

A bimaara na, namine banaŋ zaa naŋ kɔŋ ba nyɔvoɛ kyɛ a ka yuoni baare, sobiri maŋ yuo ko ba la ka ba na toɔ paale a Odwira poɔ.

Odwira da Thursday (Nadaare)

Okuapeman sage de ka naaŋmene bebe, ba maŋ puori o bareka, ba meŋ maŋ la ko la Omanhene gyeremɛ, bonso onaŋ la kaara a Ofori Kuma kogi. A bebiri ŋa la ka Okuapehene maŋ su bompeɛle a zɛŋe ka saama ne a teŋɛ deme gɛrɛ puoro o.

A wagere ŋa poɔ, pɔgesare sole, a nayiri pɔge kaŋa maŋ tuo la bondi-soŋ naŋ di ka "Eto" a yɔ ne a teŋɛ poɔ zaa kyɛ te ko serɛ. Ka fee wa poɔ, ka a kogi zu soba meŋ de a "Eto" a gaa ne a mausoleum-Banmuhene a saŋa ka o noba dere a "Eto" na gaane a Nsurem a peɛnoo danweɛŋ soba zie a omanhene meŋ danweɛŋ soba a Okuapeman poɔ a te ko a kpeemɛ. A yi a lɛ puoriŋ a namine na meŋ naŋ be yie mine poɔ a meŋ paa tu.

Ka anaŋ wa te ŋmɛ gbele ayɔpoi a zemaane saŋa, a Okuapehene ane o nabili banuu zaa, Gyaasehene, Nifahene, Adontenhene ane Kurontihene, maŋ gaa la a ofori Kuma kogi zie ka kaŋa zaa maŋ te pole o noɔre a ko o. A ŋaa maŋ wuli la Akuapem paaloŋ nɔlaŋ.

Ka naŋ wa ŋmɛ gbele pie a zisoɔre saŋa, ba maŋ eŋ la noɔre neɛzaa ba yiri yeŋ poɔ kyɛ ka a Akropong zaa ŋmaa vooroŋ a ko Abrafo sori ka o de a Kogi yi ne a Okuapeman a Akropong poɔ te gaa ne a Ademi mu baa poɔ ka ba te pɛge o, a ba leɛ gaabo poɔ, ba maŋ de la ba meŋa a wuli ka ba peere la ba meŋa ane a kogi a yi ne dɛre zaa poɔ kyɛ te gaa a Okuapehene. Ŋaa wuli ka a wagere ŋa poɔ ka fooŋ ba paale a yɛlɛ ama poɔ kyiiruŋ la ka fo nyɛ ba. A Okuapehene maŋ yaa la o bonsuuri zaa kyɛ ka ba de wagye a pile pɔge o kyɛ ka o ŋmɛ malefa gberebota bare sazu a wuli ka a daare na tigiri di baare kyx ka ba la kyɛllɛ a dambio daare. A ŋaa meŋ wuli ka a dambio daare Omanhene sage ka o na de la a noba weɛŋ ka ba di a tigiri.

Odwira da Friday (Nudaare)

A bebiri ŋa maŋ e la bebiri nimizeɛ a ko a tigiri, A namine nembɛrɛ ane a Okuapeman noba zaa maŋ laŋ la taa Mpeniase ( A teɛ danweɛŋ soba ba naŋ sɛlle a Akropong poɔ a bebiri danweɛŋ soba a wuli ka be la e a Okuapeman teŋkpoŋ. A yi lɛ, Mpeniase e la bonvoora ko a Akuapem paaloŋ ka noba maŋ yi zisaane a te nyɛ o. Clergy, Gɔbenɛte noba ane noba mine, Okuapehene da manne wuli teŋyuo yɛlɛ mine naŋ waana a ba paaloŋ poɔ. A Okuapehene meŋ da de la duori noɔ a yi ne a Gɔbenɛte nona zie.

Omanhene da pɛlle ko la a noba zaa ka yuoni ŋa la ka noba yaga a wa lanne ba a di a tigiri ŋa. A zisoɔre saŋa maŋ noma la ne yelerre. Tontonnemo maŋ de la a wagere ŋa a koɔre ba boma.

Odwira da Saturday and Sunday (Yɔdaare ane Podaare)

A Yɔdaare bebiri ŋa ba maŋ taa saaŋkoŋ yeltuuri zaa, A teŋɛ pɔlɔ la deɛne, aseŋ bɔl-ŋmɛ kyakya, ane a taaba gyamaa.

A Podaare bebiri, a Krontihene a Akuapem paaloŋ poɔ maŋ gbuuli la a Odwira tigiri[6] diibu zu.

Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  1. "Visit Ghana - Odwira Festival". Visit Ghana. Retrieved 2024-10-19.
  2. "Odwira Festival". Retrieved July 3, 2012.
  3. "The Odwira Story". Akropong Akuapem Odwira Festival. Retrieved 2020-11-05.
  4. "Okuapeman Odwira 2021: A Melting Point of Rich Culture and Tradition". theaccratimes.com. Archived from the original on 2024-12-04. Retrieved 2023-09-14.
  5. Asante, Kofi Takyi (2018). ""Intimate Knowledge of the Country": Factionalism in the Mid-Nineteenth-Century Gold Coast Administration". African Economic History. 46 (2): 63–92. doi:10.1353/aeh.2018.0006. ISSN 2163-9108.
  6. "Visit Ghana - Odwira Festival". Visit Ghana. Retrieved 2024-10-29.