Vare le yelbulo

Ndaakoya Tigiri

Yizie Wikipiideɛ
Ndaakoya tigiri
Tigiri

Ndaakoya Tigiri[1] e la tigiri Frafra, Talensi, ane Nabdan yelbe laŋyie naŋ maŋ di a Upper East Irigyiŋ poɔ, Ghana. O maŋ di la yuompaalaa zaa kyuu fɔrɔ[2] (January ane February) na puori Naaŋmene bareka ne o naŋ soŋ ba ka ba tõɔ de ba boŋkoɔre laanfeɛ a koɔbo wagere.

A yelbiri Ndaakoya yi la Frafra yelbie ayi poɔ: Ndaa tɛgɛ la 'ana wagere na' "during that time" bee 'bebie' "days", ane Koya tɛgɛ la 'N kɔɛɛ la' "I have farmed" bee 'koɔbo' "farming". Ane meŋ a tu ka a yelbiri Ndaakoya muni la 'ana wagere na N kɔɛɛ la' "during that time I farmed". A Ndaakoya tigiri la a tigiri meŋɛ a Frafra, Talensi ane a Nabdan laŋyie naŋ maŋ di a Upper East Irigyiŋ poɔ. Noɔreyeni eŋɛ, a gbulo noba bama yi a irigyiŋ noba semmo yageroŋ eŋɛ. A tigiri diibu e la bone ba naŋ de yi ba saaŋkommine zie ka o e lesiri ka ana bal ama maŋ tu na sɔre ba teŋgane ŋmemɛ puori a bareka ne ba naŋ de ba bomma sonzaa lɛ. Ba saaŋkommine sage di la ka kɔ ka a maale ka ba de, saa soŋ waabo, ŋmenaa ane amine naŋ maŋ soŋ ka boŋkoɔre maale ka ba de e la a ŋmemɛ ba naŋ puoro toma alɛna, seŋ ka ba puori a ŋmemɛ bareka ne kɔsoŋ.

O e la emmaroŋ tigiri diibu meŋ naŋ maŋ e ka o wane noɔreyeni a noba laŋkpeɛbo poɔ.[3] O diibu maŋ wane la nentɛɛtɛɛ yi a irigyiŋ lomboe zaa, ka ba na wa nyɛ yipɔge, yiele ane seɛre saaŋkoŋ kõɔ ŋmɛ yaaroo. Ane a zaa ka yuoni zaa ka a Bolga Naa (naŋ e Bolga Naaba) maŋ di a tigiri ŋa, die zaa maŋ seŋ ka o di ana tigiri ŋa yuoni zaa ba meŋɛ toɔraa eŋɛ ana yelnyɔgeraa na ne o zu eŋɛ. A yi yiele ane seɛre puoriŋ naŋ maŋ e a tigiri diibu wagere, kaaloo maŋ e la, ka ba maale bondirii ane dãã tɔre na di maa eŋɛ. Ba maŋ boɔle la nentɛgerɛ meŋ yi a irigyiŋ koŋkobo zaa ane irigyinni mine ka ba na wa di a tigiri. Pito (dãã zeɛ) "local beer" naŋ de zu a irigyiŋ poɔ maŋ bebe la a tigiri diibu wagere weɛ lɛ. A kyi ba naŋ maŋ kɔ de kyɛlɛɛ ka ba maŋ doge ne a. Kyi ka ba maŋ doge ne a bee bone noba yaga naŋ boɔlɔ ka "red millet". A ŋaa maŋ e la kyeɛra yi nemboŋyeni yeni deri naŋ e a ŋmemɛ amɛseɛraa puoruu.

Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  1. https://web.archive.org/web/20150214174634/http://www.ghanaculture.gov.gh/index1.php?linkid=65&archiveid=176&page=1&adate=04/02/2006
  2. https://thechronicle.com.gh/let-education-be-your-priority/
  3. http://allafrica.com/stories/200811050526.html