Logba Kɔkɔre
| Aŋa yitaalombile | Potou–Tano, Ghana–Togo Mountain |
|---|---|
| Paaloŋ | Ghana |
| Indigenous to | Volta Region |
| Ethnologue language status | 6a Vigorous |
Logba e la Kwa kɔkɔre kaŋa banaŋ yeli a southeastern paaloŋ a Ghana poɔ, a noba naŋ yeli a kɔkɔre ŋa ta ŋa noba 7,500 na. A Logba noba maŋ boɔle la ba toɔraa ka Ikana kɔkɔre, ka o tɛgɛ la yelmeŋa zɔɔ faabo. Logba e la o toɔraa ne Lukpa naŋ be a Togo ane Benin poɔ, o na la ka wagere mine ka ba maŋ boɔle ka Logba.
Laŋgbuli arezie.
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A neɛ naŋ daŋ de weɛŋ a e ka Logba sɛegbo yi gbaŋgbale la Diedrich Hermann Westermann, a (1903) yuoni poɔ. Westemann poɔ la a Logba laŋgbuli poɔ naŋ be a Togo Restspraɔhen (Togo Remnant kɔkɔre), a yelŋa e la boŋkpɔgeraa ba naŋ kpɔge yi ne noba mine seŋ.[1] Dakubu Ford 1988 yuoni poɔ, da la maaleŋ pore la a yuori ka Central Togo kɔkɔre kyɛ a yi a Ring yuomo na poɔ 1995 poɔ, ba da boɔlɔ o la Ghana-Togo. Taŋa kɔkɔre naŋ be kwa a Niger- Congo.
Geography ane demography
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Logba noba kpeɛrɛ yi zie la Volta Irigiŋ paaloŋ naŋ be a Ghana poɔ, east Volta Lake naŋ be taŋa zu, Ghana-Togo be ba tɔribogi. Logba noba gyamaa be la tembɛrɛ ane kori poɔ naŋ be ka fooŋ tu Accra ne Togo sori. A tenne naŋ be a be Wuinta, Akusame, Adiveme, Andokɔfe, Adzakoe, Alakpeti, Klikpo, ane Tota. Tota be la a Ghana-Togo tanne poɔ naŋ be east naŋ be a Accra-Hohoe sori. Alakpeti e la libie noba libibo teŋɛ kyɛ ka Klikpo a e a ba saaŋkompare noba meŋa zenzie, azuiŋ Logba noba la de weɛŋ. Logba samparoŋ zaa koɔbo la e ba tonnoɔre, a ba boŋkoɔre mine Bankye, kamaana, waare, ane tewɔmɔ, a paa de cocoa, coffee ane sawn mahogany teere. A Logba paaloŋ e la ziseɛle zie noba gyamaa naŋ baŋ, o e la zie noba naŋ baŋ ne ba soɔloŋ, tẽẽtẽẽ yɛlɛ ane yelseɛle gyamaa.
A noba na kɔkɔre yelbe naŋ e gyamaa la a Ewe irigiŋ paaloŋ, a yi be ka Twi kɔkɔre meŋ tu. Logba noba gyamaa e la noba naŋ wono kɔkɔɛ gyamaa bee ayi a Ewe poɔ.A Logba noba banaŋ naŋ be a south seŋ la peɛle a mane. Logba ane Avatime noba laŋ la bale bonso a ba zikpeɛrɛ ba kyi toɔre ne taa ane Nyagbo-Tafi, Bernd Heine (1968 yuoni) mannoo wuli ka Logba kɔkɔre yelbe maaleŋ peɛle la Akpafu ane Santrokofi kɔkɔre banaŋ yele Northwards.
A e la yeli neɛzaa naŋ sage de ka Logba noba ba e noba naŋ de yi ne neɛzaa zie. A e la tage ka eŋ tage ayi noba naŋ tagera taa ane zie na a Logba noba naŋ yi kyɛ wa zeŋ a be ba naŋ be a pampana. Heine 1968 mannoo poɔ, onaŋ eŋ yeli ka Logba noba e la noba naŋ yi Makɔ noba kyɛ wa zeŋ a be, o yeli ka ba yi la a south seŋ kyɛ zeŋ a be yuomo tuturi naŋ pare poɔ.
Kɔkɔre Voono
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Logba kɔkɔre taa la voonebinyanne awai. A taa anaŋ naŋ voono duoro ane anaŋ naŋ voono sigiri puliŋ, anaŋ taa voonebie naŋ baŋ e bonyeni kyɛ taa voono tɛɛtɛɛ.
Logba kɔkɔre e kɔkɔgaale kɔkɔre, o taa la kɔkɔduoraa ane kɔkɔsirigaa. A kɔkɔgaale ama na baŋ e la voonebiyeni
Sommo Yizie
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- ↑ Logba at Ethnologue (18th ed., 2015) (subscription required)