Vare le yelbulo

Logba Kɔkɔre

Yizie Wikipiideɛ
Logba Kɔkɔre
kɔkɔre, modern language
Aŋa yitaalombilePotou–Tano, Ghana–Togo Mountain Maale eŋ
PaaloŋGhana Maale eŋ
Indigenous toVolta Region Maale eŋ
Ethnologue language status6a Vigorous Maale eŋ

Logba e la Kwa kɔkɔre kaŋa banaŋ yeli a southeastern paaloŋ a Ghana poɔ, a noba naŋ yeli a kɔkɔre ŋa ta ŋa noba 7,500 na. A Logba noba maŋ boɔle la ba toɔraa ka Ikana kɔkɔre, ka o tɛgɛ la yelmeŋa zɔɔ faabo. Logba e la o toɔraa ne Lukpa naŋ be a Togo ane Benin poɔ, o na la ka wagere mine ka ba maŋ boɔle ka Logba.

Laŋgbuli arezie.

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

A neɛ naŋ daŋ de weɛŋ a e ka Logba sɛegbo yi gbaŋgbale la Diedrich Hermann Westermann, a (1903) yuoni poɔ. Westemann poɔ la a Logba laŋgbuli poɔ naŋ be a Togo Restspraɔhen (Togo Remnant kɔkɔre), a yelŋa e la boŋkpɔgeraa ba naŋ kpɔge yi ne noba mine seŋ.[1] Dakubu Ford 1988 yuoni poɔ, da la maaleŋ pore la a yuori ka Central Togo kɔkɔre kyɛ a yi a Ring yuomo na poɔ 1995 poɔ, ba da boɔlɔ o la Ghana-Togo. Taŋa kɔkɔre naŋ be kwa a Niger- Congo.

Geography ane demography

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Logba noba kpeɛrɛ yi zie la Volta Irigiŋ paaloŋ naŋ be a Ghana poɔ, east Volta Lake naŋ be taŋa zu, Ghana-Togo be ba tɔribogi. Logba noba gyamaa be la tembɛrɛ ane kori poɔ naŋ be ka fooŋ tu Accra ne Togo sori. A tenne naŋ be a be Wuinta, Akusame, Adiveme, Andokɔfe, Adzakoe, Alakpeti, Klikpo, ane Tota. Tota be la a Ghana-Togo tanne poɔ naŋ be east naŋ be a Accra-Hohoe sori. Alakpeti e la libie noba libibo teŋɛ kyɛ ka Klikpo a e a ba saaŋkompare noba meŋa zenzie, azuiŋ Logba noba la de weɛŋ. Logba samparoŋ zaa koɔbo la e ba tonnoɔre, a ba boŋkoɔre mine Bankye, kamaana, waare, ane tewɔmɔ, a paa de cocoa, coffee ane sawn mahogany teere. A Logba paaloŋ e la ziseɛle zie noba gyamaa naŋ baŋ, o e la zie noba naŋ baŋ ne ba soɔloŋ, tẽẽtẽẽ yɛlɛ ane yelseɛle gyamaa.

A noba na kɔkɔre yelbe naŋ e gyamaa la a Ewe irigiŋ paaloŋ, a yi be ka Twi kɔkɔre meŋ tu. Logba noba gyamaa e la noba naŋ wono kɔkɔɛ gyamaa bee ayi a Ewe poɔ.A Logba noba banaŋ naŋ be a south seŋ la peɛle a mane. Logba ane Avatime noba laŋ la bale bonso a ba zikpeɛrɛ ba kyi toɔre ne taa ane Nyagbo-Tafi, Bernd Heine (1968 yuoni) mannoo wuli ka Logba kɔkɔre yelbe maaleŋ peɛle la Akpafu ane Santrokofi kɔkɔre banaŋ yele Northwards.

A e la yeli neɛzaa naŋ sage de ka Logba noba ba e noba naŋ de yi ne neɛzaa zie. A e la tage ka eŋ tage ayi noba naŋ tagera taa ane zie na a Logba noba naŋ yi kyɛ wa zeŋ a be ba naŋ be a pampana. Heine 1968 mannoo poɔ, onaŋ eŋ yeli ka Logba noba e la noba naŋ yi Makɔ noba kyɛ wa zeŋ a be, o yeli ka ba yi la a south seŋ kyɛ zeŋ a be yuomo tuturi naŋ pare poɔ.

Kɔkɔre Voono

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Logba kɔkɔre taa la voonebinyanne awai. A  taa anaŋ naŋ voono duoro ane anaŋ naŋ voono sigiri puliŋ, anaŋ taa voonebie naŋ baŋ e bonyeni kyɛ taa voono tɛɛtɛɛ.

Logba kɔkɔre e kɔkɔgaale kɔkɔre, o taa la kɔkɔduoraa ane kɔkɔsirigaa. A kɔkɔgaale ama na baŋ e la voonebiyeni

Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  1. Logba at Ethnologue (18th ed., 2015) (subscription required)