Kokonte yuori kaŋa meŋ la abeti3, lapiiwa, lapelawa[1] bee "face the wall", e la seem-poraa kaŋa noba naŋ maŋ di kyɛ vɔle Africa paaloŋ mine te seŋ Togo, Ghana ane a taaba. Ghana poɔŋ, bale tɛɛtɛɛ deme la dire a kokonte ka ba mine la Ga, Akan, Hausa,[2][3] Kokonte waaloŋ maŋ baŋ be la kabala, tɛmpɛloŋ ne zɛvaare waaloŋ, a o ŋaa waaloŋ pãã maŋ yi la a lɛ bale kaŋa deme naŋ maale a bondiraa ŋa. Ba maŋ maale la a bondiraa ŋa ne kokonte a poɔ waare zɔŋ.[4][5]
Kokonte e la Ghana deme bondiraa ka ba maŋ maale ne kokonte zɔŋ a de di ne zeɛre ba naŋ doge ne abɛ bee seŋkãã. A bodiraa ŋa pore la West Afrikan yie yaga, a mine la Nigeria ne Carribbean poɔ. O naasaale yuori ba naŋ boɔla o la " brown fufu". A o diibute kyɛŋ tɔgel la tapioka diibu na. O e la bondiraa kaŋa meŋ naŋ pore Brazil teŋa poɔ a ne Volta Irigyin a Ghana poɔ.
O e la bondiraa kaŋa o maaloo naŋ e laafeɛ ka ba maŋ maale ne bankyee ba naŋ deɛle ka a ko, ka ba tɔ kyɛ ɛre neɛre zu bee a te ɛre negɛnegɛ poɔ ka a be a leɛ zɔŋ. Ghana poɔ, a bondiraa ŋa maalmaaleba la Akans, be la ka a bondiraa ŋa nyɛ o yuori kyɛ meŋ pãã kpɛ a kwa kɔkɔrɛɛ poɔ.
A bondiraa ŋa waaloŋ maŋ yi la a bankye booraa na naŋ la ka ba de maale ne bee lɛ na a baŋkye naŋ deɛle ko ta. Gbɛɛ yaga o waaloŋ maŋ e ŋa kapala waaloŋ . O waaloŋ na maŋ te yi ne la sakuuri para sakuiiri yaga zie naŋ maŋ seɛ a Ghana Peraamere Sakue poɔ[6].
Moorɔ ka dɔɔn-mare sɛne ka fo wa nyɛ ka o waaloŋ waa kabala bee tɛmpɛloŋ
Ka a waaloŋ wa leɛ a kabala, fo naŋ baŋ kɔre o la eŋ laa poɔ a eŋ fo zeɛre.[7]
A bondiraa ŋa maaloo piiluu mɔlɔ zaa la ka fo bɔ fo baŋkye yi fo weɛ bee daa poɔ. Baŋkye e la boŋkaŋa noba yaga naŋ dire a Ghana paaloŋ poɔ bonso o yɛlɛ ba e tuo. Fo na baŋ da a la fēē lɛ kyɛ ka a seŋ fo ne fo yideme zaa. A baŋkyēē ne o zu la ka ba maŋ de paale bɔɔdeɛ a maale fufu.
Fo na bɔ la baŋkye naŋ ta diibu a pere a pɛgere bare. Fo na baŋ de la a pɛgere fo naŋ pere eŋ donne ka a ɔɔ bee ka fo de te eŋ fo weɛ poɔ bonso a maŋ baŋ põɔ la a leɛ kuoluŋ. A baŋkye zi-diraa na paaŋ la ka fo na pɛge. Ba maŋ ŋma a la ka a e bilibilii, a de deɛli ŋmenaa poɔ kyɛ de gaa ne mansime ka o te ɛre ka a leɛ bonzɔŋ
Fo na baŋ de la Kokonte zɔŋ laŋ ne kɔntoloŋ vūū zu kyɛ dɔɔna lɛɛŋ ka o wa nyɔge taa kɔɔre belaaŋ. Ka onaŋ wa e tegeroŋ zuo, a seŋ ka fo eŋ koɔŋ belaa kyɛ de boŋ pɔge ka o gaŋ belaa sɛre ka fo paaŋ la dɔɔŋ o ka o kpɛ taa. Fo na baŋ erɛ la a lɛ gɛrɛ ka o te ta fo boɔbo ka fo kɔre eŋ laa poɔ kyɛ eŋ fo zeɛre. O paaŋ ta la diibu.