Good Friday

Nudaare soŋ e la bebiri kpoŋ a ko kristo biiri zaa. A bebiri ŋa la ka ba maŋ la teɛre a Yeezu kuuni leɛ iribu ( a Golgotha poɔ). A Friday soŋ ŋa maŋ de daa gbulo gbulo ayoɔbo sɛre ka ba baŋ tu a Yeezu kuuni leɛ iribu yeltuuri a baare.
A Kristo puuru nembɛrɛ,a paale Catholic, Eastern Orthodox, Lutheran, Anglican, Methodist, Oriental Orthodox, United Protestant ane Reformed traditions (a pãã paale Continental Reformed, Presbyterian ane puuru dire) zaa maŋ tu la Friday soŋ ŋa, a le noɔre kyɛ tu ŋmene die yeltuuri zaa te ta a bebibaara a Yeezu naŋ na la iri a kuuni poɔ. A Kristo puuru dire yaga poɔ aseŋ, Lutheran ane Anglican la e a Kristo puuru saaŋkompare banaŋ la daŋ piili o, a dagaraa so puuru ŋa maŋ puuri la Friday zaa zemaane, a puuru ŋa ne a nɔ leŋ la maŋ laŋ kyɛnɛ. A Moravian puuru deme bee noba meŋ taa la Friday soŋ ŋa puuru ka o meŋ e ba saaŋkoŋ bone, banaŋ a wagere ŋa ka ba maŋ peere a Moravian yɛre zaa poɔ a ka yi.
A Friday soŋ ŋa bebie piilu maŋ e la o toɔraa yuoni zaa poɔ a yi Gregorian ane Julian. A Eastern ane a Western poɔ a Kristo biiri ba sage a bebiri na ba naŋ maŋ di Easter tigiri ane a Friday soŋ tigiri. A Friday soŋ tigiri e la bone a tendaazaa naŋ baŋ a sage de ka bebiri na e la pɛnnoo bebiri. Kristo biiri banaŋ naŋ be a Germany poɔ, taa la merɛ a kyaare ne a bebiri ŋa, ba ba ŋmeɛrɛ danse a seɛrɛ yeŋ poɔ, ba ba zɔɔnɔ wie kyakya, ba maŋ bare la a yele ama eebo ka toɔ leɛ teɛre Friday soŋ ŋa daare.
A piilu zie
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A Friday soŋ ayelbiriŋa'pious,soŋ'kaotɛgɛlabonsoŋ.Kadedamannaaaseŋ'aganesoŋ'aBaabɔl'"atigirisoŋkrisimiiritigiribeeSgrovetide,aneWenesdaysoŋ,onalakamaŋboɔlekatemɛloŋwenesday.AKristobiirideaYezukuubebirikaoebonsoŋbeebebirisoŋ.KristobiirridelakaYezukuuelabɔgereonaŋdeomeŋamaaleakaotoɔdinensaalbayelbebesuurikoba.Okpiladagaraazukaofaanensaalbaayikuunipoɔ.
SaadayelkaŋamannekaalɛtenaŋyiawoŋFridaysoŋyɛlɛkaabatoribeeabawaalɛ,kaamannoosaanalaaFridaysoŋtigiri. A mannoo wuli ka Good Friday pare bee tɛgɛ la bare taa ka fooŋ de eŋ a ŋmene puuru yeltarre poɔ, o meŋ tɛgɛ la ka ŋmene be fo zie. A dakoreo na bɔrefɔ gane bee gama poɔ ba da loɔlc o ka Friday wogi bee Friday toɔre, onaŋ ka bɔrefɔ maŋ bocle ka Long Friday (langa fridgedag [laŋga 'fri:jedaj]), o tɛgɛ la a lɛ ba naŋ maŋ le a kɔɔre seŋ ane a puuru yeltarre, a ŋaa la paa maŋ vɛŋ ka o e bebiri kristo biiri zaa taa sagedeebo a tere. A kɔkɔ na ba naŋ yele a wagere na poɔ la ka ba boɔlɔ scandinavian kɔkɔre ane Finnish.
Baabɔle poɔ mannoo
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
A naaŋmene yelbiri manno poɔ wuli ka Yeezu sogyɛre naŋ da kaara o kaŋa ba naŋ boɔlɔ ka Judas Iscariot la da nyɔge a Yeezu, a gaadiŋ naŋ be a Gethsemane poɔ. Judas da yi la Yeezu puori a te de libie ane salempelaa, kyɛ wa yeli ka neɛ na zaa onaŋ na moore o soba la ka ba na nyɔge. Ba naŋ da nyɔge Yeezu baare, ba taa o la gaa ne Annas yiri poɔ, a o dɛnsaa naŋ da e a puuru neŋkpoŋ, a di ka Caiaphas. A be ba da soore o la yele yaga kyɛ paa de o gaa te ko Caiaphas naŋ ba neŋkpoŋ a be la ka Sanhedrin a da be.

A zɔɔre a kyaare ne Yeezu, noba yaga da bebe a di danseɛ, ka a soorebie na zaa banaŋ sooro Yeezu, o ba iri kaŋa zaa noɔre. A pare baaraa a ba neŋkpoŋ da fere la Yeezu ka o yeli yɛlɛ, ka ba soore? Fooŋ la a naaŋmene ya? Fooŋ la a naaŋmene bie ya? Yeezu paa da bonnɔ la, ka Yeezu paa yeli fo yeli baare la, kyɛ a koŋ kɔɔre fi na nyɛ la a Naaŋmene bidɔɔ naŋ zeŋ o nudoluŋ sɛŋ, a dapare poɔ, a ba neŋkoŋ poɔ da saaŋ ne la lɛ Yeezu naŋ yeli, daadaalɛ ka ba ŋmɔre yeli ka ba na kpa o la dagaraa zu ka o te kpi. Peter naŋ da be koɔto poɔ da yi la Yeezu puori, o da ba sage are ko o a na di danseɛ, a bota soba la lɛ Peter naŋ da yi Yeezu puori a o nimitoɔre banaŋ maŋ dire o sɛrɛ.
A dambio daare bimaara la ka ba paa de Yeezu yi wa ne a Kristo gɔbenɛnte zie, onaŋ la di Pontius Pilate ka o na wuli Yeezu dɔgeroŋ bonso ka o ba sage Caesar noɔre kyɛ ŋmeɛrɛ nɔkpeɛne ka onaŋ la a Naa. Pilate paa da ko la Jewish wederbɛ a sori ka ba dɔgere Yeezu lɛ zaa naŋ senne ane lɛ a mɛrɛ naŋ wuli. Ka Jewish wederebɛ a leɛ yeli ka a Kristo noba ba sagera ka ba na eŋ o sɛle kyɛ gu ka Yeezu te kpi.
Pilate soore Yeezu kyɛ yeli ko a noba ka o ba taa eebo ka o koŋ sɛle. O naŋ wa peɛre baŋ ka Yeezu yi la a Galilee, Naa Herod naŋ da be Jeruslem poɔ, onaŋ la da kaa a Passover tigiri. Herod soore la Yeezu, kyɛ Yeezu da ba kyɛre nentaare a sɔge o, ka Herod faa kyɛ la de Yeezu a gaa ne te ko Pilate. Ka Pilate yeli ko a noba ka ona bee Herod kaŋa zaa ba nyɛ ka Yeezu saaŋ la. Ka pilate yeli kyɛ vɛŋ ka ba lori Yeezu a bare, a eŋ naa sogyɛre neŋkpoŋ a kaaraYeezu. A gyamaa paa da soore Barabbas yɛlɛ, onaŋ da be sɛle poɔ a yi onaŋ ko neɛ zuiŋ. Ka Pilate a soore ka boŋ ka ba naa e Yeezu, ka ba yeli, te na kpa o la dagaraa zu ka o te kpi. Pilate pɔge da gbiri zanne nyɛ la Yeezu o zannoo poɔ a ŋmenaa na daare, a nyɛ ka o serɛ Pilate ba taa yelzaa na e a naaŋmene bisoŋ ŋa. Pilate da feɛ la Yeezu kyɛ taa o yi wa ne a noba bee a gyamaa poɔ ka ba kpa o a dagaraa zu. A nakpoŋ paa da boɔle la Pilate a wuli Yeezu dɔgeroŋ paala, a wuli ka ba na kpa la Yeezu dagaraa zu ka o te kpi " bonso o wuli la omeŋa ka o na la a naaŋmene bie." A ŋaa da vɛŋ la ka dabeɛŋ a kpɛ Pilate ka o leɛ de Yeezu a la gaa ne a nayiri poɔ, a na te peɛre o soŋ a baŋ zie na o naŋ yi.

Sɛre ka ba na de Yeezu a yi wa na a o dagaraa zu kpaabo pare baara, Pilate da pɛge la o nu iri Yeezu yɛlɛ poɔ, a wuli ka o ba la paale anaŋ zaa banaŋ erɛ Yeezu na. Kyɛ ne aneazaa Pilate da de la Yeezu a bare tere kyɛ tere noɔre ka ba ko o. A dɔgeroŋ ba da sɛge la "Yeezu bocrɔ ka o leɛ omeŋa ka ona la Nazareth ane Jews paaloŋ naa". Yeezu da tuo la o dagaraa gaa ne a be banaŋ na kpa o a dagaraa zu, Simon la a neɛ naŋ da soŋ a tuo a dagaraa kyɛ Yeezu a pɛne feeŋ, a be la ka ba boclc ka "Zuŋmanekɔɔre bee Golgotha" a Hebrew ane a Latin "Calvary" paaloŋ poɔ. A be la ka ba da kpa a dagaraa zu ka o kpi ne nanyegiri mine.
Yeezu da kpa la be a Dagaraa zu a ta ŋa aware ata, a piili ŋmenaa saŋa te tɔ zemaane gbeli ata (3), a da ba kɔɔre kyɛ ka a zie zaa tage ligi. A Baabɔle poɔ, Mathew ane Mark, Jesus banaŋ la da seŋ ka ba yeli ka dagaraa yɛlɛ, a manne a Naaŋmene neɛ ŋa yɛlɛ, a Psalm 22: ka o yeli " N daana, N daana, boŋ la so ka fo inni a n yɛlɛ?"
Ka Yeezu ŋmɛ kpɛle, a wagere ŋa poɔ la ka Yeezu bare o seɛ. A da ba kɔɔre kyɛ ka saa a ŋmɔre ko a bi o zaa a piili o pare te tɔ o zu. A ŋaa saŋa la ka ba da sereŋ baŋ ka yelmeŋa ka naaŋmen bie sereŋ la ka ba ko.
Joseph Arimathea naŋ e neɛ kaŋa naŋ yi Sanhedrin kyɛ e neɛ naŋ peɛle a Yeezu a taa o yelsɔgele mine, ba da ba sage peɛle o a meŋ soore o boŋ ka o baŋ kyaare ne a Yeezu, o da gaa la Pilate zie ka o te sɔre Yeezu ( kuu). Neɛ kaŋa meŋ naŋ da peɛle a Yeezu yaga a meŋ taa o yelsɔgele mine la Nicodemus, da wane la wagyere a ta boma kɔɔ ne dɔgelɔ ka na soŋ a de pɔge ne Yeezu endaa. Pilate da soore la ka yelmeŋa la ka Yeezu a kpii? A sogyɛ kaŋa naŋ da are peɛle Yeezu lambogiri a dee pimbiri a kyɔge ne Yeezu ka zee ane ko zaa yire, ka noba paaŋ leɛ yeli ko pilate ka Yeezu kpii la.
Joseph Arimathea la de Yeezu kuu, de linen shroud sonne mine a pili ne kyɛ de eŋ o meŋa bogi paala o naŋ tu a maale o ne piiri a gaadiŋ naŋ peɛle a zie na banaŋ ko o. Nicodemus meŋ da 75 myth ane aloes a meŋ wa de eŋ ka ba laŋ uu ne a kuu, ba da uu la lɛ a Jewish saaŋkopare na maŋ tu kyɛ uu ba uu lɛ. Ba bile la pipane kuuri kpoŋ a vuri a bogi noore. Kyɛ ka ba paaŋ leɛ gaa die ana te pɛnne, bonso a Shabbat pɛnnoo ŋmenaa da puri la.
Eastern Orthodox
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
Byzantine Christians ( Eastern kristo ŋmene puuribo, da tu la a uumo zie. Orthodox Kristo biiri ane a Greek Krusto biirii) da boɔle la a bebiri ŋa ka ”Friday Soŋ". Bonso a Yeezu dagaraa zu kuu la wane a bebiri ŋa, A Divine Liturgy (a borodo ne daa) a Friday ŋa da ba e tigiri ba naŋ maŋ, a Yeezu kuu ŋa naŋ wa sigi ne a Friday ŋa daare la ka ba paa piili boɔlc a Friday soŋ tigiri, a bebiri ŋa maŋ laŋ sigi ne Toloŋ kyuu beri lezare ne anuu, a tigiri ŋa maŋ di la yuoni yuoni zaa poɔ dayeni yoŋ, ( a banaŋ naŋ puuru kristo puuro maŋ di la a tigiri ŋa ka o e ba saaŋkompare tigiri a Julian kalanda poɔ, a Toloŋ kyuu bebie lezare ne anuu kyɛ pampan ŋa a Gregorian Kalanda poɔ ba maŋ di o la Kɛkɛŋmɛ kyuu beri ayɔpoi daare. Banaŋ da maŋ su bonsuuri mine kyɛ a ŋaa baba la kyɛnɛ suuru a bonzeɛ ba na maŋ de tu a dagaraa sori puuru poɔ, ba maŋ bare kyɛ su bonsɔgelɔ. A bɔgere maaloo zu boma na banaŋ maŋ de maale ne a zie ka o veɛle zaa k ba maŋ iri bare Thursday bebiri tendaazaa paaloŋ sapare seŋ, A bompeɛle ba naŋ da yɛre paale a zie zaa a ŋmendire poore zaa ka ba maŋ leɛre a ka e bonsɔgelɔ, a bonsɔgelɔ ama la maŋ be a be kyɛ gu ka ba te baare a kuori yeltarre a Yɔdaare (Saturday) bebiri.
A dambio daare ba naŋ da leɛ gaa a zie ba naŋ uu a Yeezu, ba gaabo poɔ ba da taa la naaŋmen yelbie mine banaŋ ane Psalms ane a ŋmene yeynoore gane poɔ, kyɛ ka noba zaa paaŋ da kyɛ a Yeezu kuu yieluŋ. Bondaana teɛroŋ ane o yelerre zaa yeni, Orthodox poɔ, a ŋmene koseɛraa soŋ na ba e mɔlɔ, o e bebiri yɛlɛ naŋ e tɔle kyɛ ka neɛzaa koŋ baŋ inni a yɛlɛ, a naŋ waana ŋaa noba naŋ taa la Yeezu kuu sagedeebo ka Yeezu na la iri la o kuuni poɔ.
A Friday soŋ ŋa e la bebiri ba naŋ maŋ le noɔre, nembɛrɛ naŋ e Krista biiri meŋa ne ba zu bee ba poɔ zaa maŋ bare la daa la daa zaa nyuubu ane bondiraa la bondiraa a zaa diibu a bebiri na zaa gbuli, kyɛ ba maŋ kaa la noba banaŋ ba laafeɛloŋ yɛlɛ naŋ taa nimiri. A Friday soŋ ŋa daare neɛzaa ba koro o tɔ diibu bee a maala diibu a daare na banaŋ da kpa Yeezu ka o kpi. Noba banaŋ naŋ kore zuo a koŋ baŋ leŋ noɔre bee bibiiri na koŋ baŋ le noɔre, ba maŋ ko ba la borodo ane koɔ ka ba ɔɔ kyɛ nyu kyɛ gu ka ŋmenaa te kpɛ. Azuiŋ Friday soŋ daare kristo biiri ba dire bondirii a daare.
Matins bebiri soŋ ane Friday soŋ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A Byzantine Kristo e la a friday soŋ puuru a kristo biiri naŋ puuro a wa tɔ zenɛ, o na la ka noba zaa ba ka ba boɔlɔ, onaŋ ka bɔrefɔ ma yeli ka “the order of holy and saving passion of our lord Jesus Christ" a puuru ŋa maŋ piili la Thursday bebiri zisoɔre ane a Matins naaŋmene yelnoore mannoo pie ne ayi. A ŋmen yelnoore ama maŋ poŋi eŋ la ŋmene puuru dire anaare na zaa poɔ, a be la ka ba maŋ la leɛ teɛre a zemaane n daare Yeezu naŋ kɔŋ o nyɔvore ane a daare na o naŋ kpi. Ŋmendire mine maŋ taa la kandelɛ banaŋ maŋ nyege a poɔ, a ŋmene yelnoore kaŋa zaa sore baaroo poɔ ba maŋ kpinni boŋyeni.

A ŋmene yelnoore pie ne ayi soroo poɔ a danweɛ soba maŋ e la wogi, a yuoni gbuli zaa poɔ, o maŋ e la bone a ŋmendire anaare ama poɔ na maŋ sɔre. A ŋmene yelnoore sɔroo ayoɔbo soba poɔ, wagere na la maŋ leɛre lɛ ba naŋ da kpa Yeezu a dagaraa zu, a saŋa na la ka o tuo a dagaraa kpoŋ na a are ne a ŋmene puuri neŋkpoŋ lambogiri, ba da beɛle o la ne puuro ane kandelɛ ba naŋ nyɛ bee a kyɛ vuu eŋ, a boma ama maŋ biŋ la ba soga poɔ, a zie na ba naŋ maŋ lantaa a puuro.
Zenɛ neɛ na ba naŋ leŋ yagele zaazu a koɔ poɔ la neɛ banaŋ kpa dagaraa zu ( Gbɛre bota)
Neɛ naŋ de o toɔraa eŋ a dapare poɔ onaŋ la ka ba erɛ laara a ŋmenaa saŋa.
Neɛ na naŋ be Jordan poɔ, la da vɛŋ la ka Adam da taa laafeɛ la nyɛ faloo o niŋe poɔ.
Neɛ naŋ da maŋ kanna ne a kristo biiri la ka ba kpa o dagaara zu ne pimbie.
Dɔɔ naŋ daŋ ba doge bee ba baŋ pɔge zaa la ka ba de mare ne o.
Te banaŋ naŋ taa gyeremɛ ne a Yeezu ( da maŋ puuri la gbɛre bota bebiri zaa).
Wuli te a fo nommo, kyɛ leɛ iri a kuuni poɔ.
A sɔroo la ama:
1. John sɔroo gane 13:31-18:1- Yeezu puuri baara, Yeezu da puuri la ko a potuuribo
2. John 18:1-28- a saŋa ka Yeezu da puuri ne o poɔ zaa a gaadiŋ poɔ.
3. Mathew 26:57-75- ka ba laara Yeezu, ka Peter a yi Yeezu puori o ba sage di o danseɛ.
4. John 18:28-19:16 - Pilate soore la Yeezu, Yeezu yɛlɛ da ŋmɛ fɛre la, ka kristo biiri a laara Yeezu.
5. Mathew 27:3-32- Judas leŋ la daseelɛ a ko omeŋa, ka ba ka Yeezu la, ka krito biiri a laara Yeezu, Simon faaɛ la kyɛ te de a dagaraa a tuo.
6. Mark 15:16-32- Yeezu kpii la
7. Mathew 27:33-54- Yeezu kpi la
8. Luke 23:32-49- Yeezu kpi la
9. John 19:25-37- Yeezu kpii la
10. Mark 15:43-47- Joseph Arimathea la uu a Yeezu
11. John 19:38-42- Joseph Arimathea la uu a Yeezu
12. Mathew 27:62-66- ka ba e Jews guuro a Yeezu.
Ka banaŋ wa kpɛ a mɛsa, ba zaa maŋ yi wa la a moore la Yeezu gbɛre. Ka banaŋ wa baare a canon, ka ba paa kyeɛrɛ yieluŋ fee fee lɛ. Ka noba banaŋ naŋ are kɔge Yeezu ŋmɛ kpɛle ka nanyige nimiyuoro lɛ zaa ka a dagaraa be la ba soga poɔ. A mɛsa maalo ba toɔ baare ne awa gbuli, kyɛ ka a faara mine a ŋmɔre bɔre.
Ka Yeezu sereŋ e a Naaŋmene yelmeŋa, neɛ naŋ woŋ tuo a tendaazaa nensaalba faabo eŋɛ, laafeɛloŋ nensaalba yelbiere eŋa, a paa kpi a dagaraa zu, a saŋa ka o ma soŋ a tage peɛle o, a yeli te saa naaŋmene fooŋ la te saa fooŋ la maŋ di suuri, a taa sagedeebo, te saa sɔrɔ la di suuri ko te kyɛ faa te yi te yelbebe poɔ. Fooŋ la nɔnɔ, fooŋ so a tendaazaa zu.
Royal Hours
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A dambio daare, a friday ŋmenaa saŋa, ba zaa laŋ la taa a puori a royal hour poɔ, o da e la tigiri tigiri kpoŋ taŋ be o toɔraa lɛ, ka ba di o kɔɔre a ta wagere mine ( a paa paale a wagere danweɛŋ soba, wagere ata soba, a wagere ayoɔbo, a de gaa a wagere awai ane a taaba) ane a ŋmene yelnoore ( a ŋmene yelnoore gane koraa poɔ, Epistle ane a naaŋmene yelbiri) ane a ŋmene yelnoore yieluŋ naŋ kyaare a o dagaraa zu uu, wagere kaŋa zaa poɔ ( a boma na ba naŋ daŋ de a zisoɔre saŋa da la maaleŋ puuli la. A ŋaa yoŋ gba da gaŋ la tigiri naŋ be ba eŋa, a yuori ŋa paa yi la a “ Royal" a yelluŋ ŋa yi la ziiri ayi, wagere kyɛ vɛŋ ka a yɛlɛ a gaŋ emmaaroŋ. A saŋa ka Yeezu maaleŋ taa o meŋa a kyaare nensaalba baabo eŋa, aneŋ meŋ a yelŋa meŋ da e la yele naŋ e pare kyɛ be a yeli sɛrɛ poɔ.
Vespers Holy ane Friday Soŋ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
A ŋmenaa saŋa, a naŋ wa te ŋmeɛrɛ gbeli ata (3) , ba zaa da laŋ la taa a Vespers a de a dagaraa tuo kyɛ puuro, Psalm gane poɔ puuro a gampɛlɛ 103 (104) ane a naaŋmene bie,“ ka o boɔle" kyɛ ka ba yiele a ba sɔrɔ naaŋmene yelbiri . A sɔroo danweɛŋ soba naŋ be a stichera sɔroo anuu poɔ, a danweɛŋ soba da pulli la, a ka ama ka ba da de yi neŋ a Aposticha Matin poɔ, a tesoga naŋ na nyaazie daare, kyɛ a baare ata soba naŋ be a anuu na poɔ, maŋ yiele na ne kɔkɔlee ayi. A stichera gambilii na ata maŋ neŋ bebe la, a ama la maŋ yiele ne kɔkɔlee ayoɔbo, a wagere na ba naŋ maŋ yiele a la a saŋa banaŋ maŋ piili kpeɛrɛ a na te pii a mesa bɔgere maalo. A zemaane saŋa, ba iri puoro ŋmaa kaŋa a yi neŋ psalm 21(22) “ ba pɔge la a n endaa ane ba menneŋ kyɛ ŋmaa boma yaga a pɔge ma".
A wagere ŋa poɔ, ba paa maŋ taa la a ŋmene yelnoore sɔroo anaare, sɛre ka ba na sɔre a ama ba maŋ daŋ sɔre la Prokimanon sɛre ka ba sɔre a ayi ane a anaare soba'
. Exodus 33:11-23- ka Naaŋmene wuli Moses o nommo naŋ seŋ lɛ
. A Prokimanoni sɔroo ayi soba maŋ yi la Psalm 34 (35) Di ba sɛrɛ, O naaŋmen, banaŋ zaa naŋ e yelfaare ko ma, zɔɔ ne banaŋ zaa naŋ zɔɔrɔ ne ma'
. Job 42:12-20- Naaŋmene la wa ne Job bondaanoo, ( baŋ ka a sɔroo ŋa be 18-20 poɔ yoŋ naŋ be a Septuagint)
.Isaiah 52:13-54:1- Yeezu sonneba banaare soba wahala bee dɔgɛɛ yieluŋ
. Prokimenon ata soba meŋ yi la Psalm 87 (88) ba biŋ ma la a bogi baara poɔ, a ziligiruu na poɔ, aneŋ neŋ meŋ a be da peɛle kuu dazuoluŋ.
. 1 Corinthians 1:18-2:2- St. Paul zie la ka Yeezu paa da maale a bɔgere a krito biiri zaa kpakyagaŋ.
A wagere ŋa la ka a Alleluia yieluŋ paa maŋ yiele bee a kyɛ, ka a ŋmene yelbiri a maŋ yi a Psalm 68 (69), ka onaŋ la, 'faa ma, O naaŋmene: aneazaa ka a koɔ wa la wa laare n seɛ zaa.'
A ŋmene yelnoore sɔroo naŋ da de yi a ŋmene yelmanne gama mine anaare poɔ, (MATHEW 27:1-38; Luke 23:39-43; Mathew 27:39-54; Ɛohn 19:31-37; Mathew 27:55-61) a zagere a zaa a saadayel na naŋ kyaare a Yeezu dagaraa zu kũũ, aŋa lɛ a St. Mathew soŋ naŋ manne lɛ, ka St. Luke da kyiiri la o yelbiere a yi nannyige yɛlɛ poɔ ane meŋ st. Ɛohn meŋ manne lɛ zẽẽ ane koɔ zaa naŋ da zoro Yeezu endaa lamboo zaa eŋɛ . A ŋmene yelnoore ŋa mannoo poɔ, ba maŋ yage bee iri la a soma a dagaraa eŋɛ bee zu, aŋa lɛ a ŋmene yelnoore naŋ manne lɛ a Ɛoseph Arimathea naŋ yeli, a wagere ŋa la ka ba maŋ pilli ne ne boma a zɛlle do ne a ɔltaa zu.

A Apostiɔha leɛ teɛre la lɛ banaŋ ũũ a Yeezu. A ba e a wagere ŋa yoŋ la ka Greek noba da de, a saŋa ŋa poɔ, ba da tuuro la a gbaŋgbaa.
Ka Joseph, de o yi ne a teɛ zu, a pɔge ne o kyɛ de o gale teŋɛ. A wagere ŋa la ka Joseph ne ne o taaba da nara a Yeezu uubu.
Pɛmɛ mine la ka ba de a pɔge Yeezu endaa zaa a o uubo poɔ, ( ka fooŋ kaa a enfuoni ŋa poɔ fo na nyɛ la a pɛmɛ ba naŋ de yɛre pɔge ne a Yeezu a saŋa banaŋ da naŋra ka ba uu o). Ba da maale o la te dɔgele tabɔl kaŋa zu, aŋaa eebo maŋ are leɛre la a bee wulo la lɛ banaŋ da e kyɛ uu a Yeezu; ŋbɛɛ yaga a eebo zie teɛ puuru la ka maale ne a zie ka o veɛlɛ. A tomb la maŋ are ko a Yeezu kuu, a leɛ ba naŋ maŋ pili boma pɔge o a uubo dare. Wagyɛ gbuli la ka ba da de pilli ne Yeezu. A bagere maale baaroo yelnoɔ la ba taa la kyelloo ka Yeezu na la iri la a kuuni poɔ.
A Maleke da iri la a kuuni poɔ, a iri gaa a pɔge naŋ taa biiri a te ŋmɛ kpɛle ka a yi do saa. A yelwonnaa saŋa a teɛ la ka ba maŋ de ka o maŋ de ka o are ko a kuu, kyɛ a wagere ŋa la Yeezu wuli la o toɔraa ka o e la saana naŋ are leɛre nannyigeloŋ.
Ka ama zaa wa e bare a a Faara maŋ manne la naaŋmene yelbiri ŋmaa ŋmaa lɛ ka neɛzaa daa yi, a wuli o gyeremɛ. A noba wuli la ba kɔkɔre yelbu, ka zemaane ka ba puori zemaane puoruu, ka banaŋ wa bare, ba maŋ are la a daadaa lɛ kyɛ puori a bebiri puori baare kyɛ kpɛ paa te piili a gbiruu, a puoruu ŋa maŋ laŋ ne la a Yeezu dagaraa zu kuu, ane a saŋa a Simon naŋ soŋ a Yeezu a tuo a dagaraa.
Matins ane a Saturday Bebiri Soŋ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
A Friday zisoɔre na, Matins ane Saturday soŋ, e la bebiri kaŋa na e o toɔraa ka ba maŋ la leɛ teɛre o dagaraa zu kuu. A bagere ŋa la ka ba mine maŋ tasoga boɔle ka Jerusalem Matins. A bagere maaloo kponzie maŋ maale la be ba naŋ uu a Yeezu. A Greek tenne poɔ, a tendaazaa poɔ, a Epitaphios e la a Yeezu kuori maalo, a uori ŋa maŋ e la a Greek ŋmene dire poore ane a Byzatine Kristo saaŋkompare , a Friday soŋ dare, a be la ka ba maŋ de kouvouklin be a koribili poore. A kouvouklion maalo maŋ are ko la a Yeezu daga bee a Yeezu bogi, ka banaŋ paa wa maale bare, ba maŋ nyige la kandele, a viiri a teere puuru, kyɛ ka ba de wagyɛ kaŋa ka o waaloŋ manna wulo a Yeezu kuu.

Yelsooraa kaŋ naŋ be a bagere ŋa maaloo poɔ a mesa dire poore la a kyaaroo ane a bareka puoruu, (Enkomia) A bareka puoruu ane a kyaaroo ŋa maŋ lanne la a ŋmenyelnoore sɔroo a Psalm gane poɔ gampɛlɛ 118 (o na la e toɔre, kyɛ meŋ la e wogi a Psalm yelmana a Baabɔl poɔ). A Enkomia la ka noba yaga noŋ a Greek paaloŋ poɔ, a ba yɛlɛ ayi zaa a ba yelwiiri ane a ba yieluŋ, bonso a maŋ kpɛ la taa e kyɛ sereŋ taa sigimilluu a ŋmenaa na zaa bee a bebiri.

A e la boma naŋ lantaa a e 185 tarɔet antiphons, ka ba maale poŋi a eŋ ziiri ata, (staseis bee bare bee are) a maŋ kpɛ pulli la Psalm ŋmenyelnoore mannoo sɔroo 118 poɔ, a ŋmene yelnoore manne la ŋmara ŋmara lɛ a doxastika awai (9) poɔ (“ Gloriae”) ane Theotokia (Mary pɔgesare solo iribu). A Staseis ata ama zaa maŋ taa la yieluŋ laŋgbuli, a maŋ e la boma, Ἡ ζωὴ ἐν τάφῳ, tɛge la “nyɔvore wogi a bogi bee a yaa poɔ” Ἄξιον ἐστί, “ o taa ware” ane Αἱ γενεαὶ πᾶσαι, a samparoŋ na deme zaa”. Ka fooŋ de gaa yieluŋ poɔ ba na baŋ poŋi a la eŋ 75, 62, ane 48, strophiɔ, terɔet, ane stanzas.
A Enkomia tigiri bebibaara saŋa, stasis maŋ wa la a tigiri bebie ata soba, ane a ennoɔ “Ω γλυκύ μου ἔαρ", ka Mary soŋ wa koŋi o bidɔɔ kuu ( “ O n binɔnaa, n binɔnaa zaa, yeŋ la ka fo veɛloŋ a gaa?”). ka fee la paale, ka o la gaa stasis ziyuo poɔ, (“ Bimaara pipi ka faara kpoŋ te wa mere boma a viiri a yaa zaa”), pɔgesarebilii maŋ are viiri la ne teere puuru kyɛ ka a Faara paa de koɔ soŋ a mere ba zaa. A soba naŋ ŋmaa a gane ane a bebiri na o naŋ ŋmaa a Enkomia e la bone neɛzaa na ba baŋ. A peɛro wuli ka a wagere eŋa 6th yuomo naŋ pare poɔ la, ba peɛroo wuli ka a yelŋa la sɛre ka St. Romanos Melodist a baŋ yi.

A Yeezu kuuni leɛ iribu yieluŋ maŋ kyɛ la a Sunday daare, bonso a bebiri ŋa la ka banaŋ ne a maleke naŋ be yaa poɔ maŋ yeli yɛlɛ, banaŋ wa baare la ka ba ne gyoge ne a Yeezu uubu puoru. Psalm 50 (51) sɔroo la maŋ tu a yi be gaa Mark naŋ sɛge canon gane, ka Bishop Hydrous ane Kosmas la meq sjge a Holy city, kyj ka irmoi gane meŋ ka Kassiani Nun la meŋ sɛge o. A sazu dabiri naŋ be a Canon nomo gane poɔ, e la 9, A yelŋa da yi la a Yeezu ane a Theotokos, ane Yeezu naŋ da eŋ noore ko o ma ka ka o taa kyelloo, ka o na la yi a a kuuni poɔ.A Canon yielu ŋa paa na la yiele a dambio daa zisoɔre zibeene.
Sommo Yizie
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]