Vare le yelbulo

Ghanaian English

Yizie Wikipiideɛ
Ghanaian English
dialect, official language
Aŋa yitaalombileBɔrefɔ Maale eŋ
PaaloŋGhana Maale eŋ
Indigenous toGhana Maale eŋ
Dialect ofBɔrefɔ Maale eŋ

A atikile ŋa kyaare la Bɔrefɔ  banaŋ yele a Ghana poɔ kyɛ. Ka fooŋ kaa Bɔrefɔ a Ghana noba naŋ yele, e la Ghana Pidgin Bɔrefɔ. ka fooŋ wa boɔrɔ ka fo baŋ kaa Ghana noba banaŋ naŋ be a United Kingdom poɔ.

Ghana noba Bɔrefɔ (English) o e la bone noba yaga naŋ yele a Ghana poɔ kyɛ. Bɔrefɔ la e a kɔkɔre a gɔbenɛnte naŋ e ka o na la ka noba naŋ ba be a Ghana poɔ[1] a maŋ woŋ ka ba de dire ne dɛmɛ, o na la ka ba de wulo ne bibiiri a sakue poɔ a viiri gɔle a Ghana zaa poɔ. Bɔrefɔ kɔkɔre la e a kɔkɔre ba naŋ maŋ de dire ne dɛmɛ ka lammo zaa wa lantaa kaa nentɛɛtɛɛ a wa laŋ taa, aneazaa ka kɔkɔɛ pie ne yeni la e kɔkɔɛ a gɔbenɛnte naŋ sage de ka e boma ba naŋ sɛge eŋ gama poɔ.

Demographiɔs

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Peɛroo wuli ka noba miliyɔŋ lezare ne anii a Ghana poɔ, ka noba 67% a maŋ toɔ yeli Bɔrefɔ kyɛ naŋ toɔ sɛge, kyɛ ka noba kɔɔ ne a anuu meŋ wono Bɔrefɔ yoŋ ba koŋ baŋ sɛge. Peraamere ane Sekondere sakue  zaa naŋ be a Ghana poɔ e la a gɔbenɛnte sakue, a neŋ meŋ sakue naŋ zaa naŋ maŋ sɛge a Ghana zaa e-nyɛ, Bɔrefɔ la ka ba maŋ de wulo ne a biiri a sakue anaŋ na zaa poɔ.[2]

Felix Nartey Damannaa

A yi a saŋa na a nempeele naŋ da kaara a Ghana paaloŋ poɔ, peɛroo wuli ka a Bɔrefɔ a Ghana deme na maŋ yele yitaa ne la a British deme Bɔrefɔ kɔkɔre, aneazaa ka a taa la tɛɛtɛɛ kyɛ meŋ ba la e lɛ a kɔkɔre a kkɔkɔre deme naŋ maŋ yeli, kyɛ ka a maŋ yi a paaloŋ naŋ poɔ bee a be a noba naŋ zeŋ.

A yi a sɛgebinyaane pie ne ayi boɔloo naŋ be a Ghana Bɔrefɔ kɔkɔre poɔ, Ghana noba sɛgebinyaane boɔloo e la boma ayɔpoi yoŋ naŋ be a Afrika Kɔkɔre poɔ. Ghana Bɔrefɔ[3] taa la tɛɛtɛɛ gyamaa ka a mine la, fleece-kit, foot-goose, ane thought-cloth mergers.[3]

A Ghana Bɔrefɔ, taa la bavoono, a tamanyeni |6| a voono ŋa la ka ba maŋ de a manne a boɔloo ŋa, ka o voono sɛgebo la |ʃ| ( a ŋa yelbiri ŋa poɔ bee a seŋ yelbiri ŋa poɔ “ship” ane “Chicago”) a bavoono lambogiri kaŋa la la, bavoono, tamanyeni foɔroo aseŋ, |ʨ| ( a o voono sɛgebo la a lɛ a bɔrefɔ poɔ,) kyɛ a Ghana kɔkɔrɛɛ poɔ ŋaa la ka o maŋ sɛge a voono poɔ |ʧ| ( aseŋ, “ cheese”, ane “watching”) a bocloo lambogiri kaqa meŋ la voono tamanyeni fooroo  aseŋ|ʥ, kyɛ ka o voono  sɛgebo e |ʤ| ( aseŋ yelbie ama poɔ, “general” ane “ maqic”)[4]

Meŋ kaa nyɛ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

A Commonwealth Bɔrefɔ

Bibliography

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

·        Huber, Magnus (2004), "Ghanaian English: phonology", in Schneider, Edgar W.; Burridge, Kate; Kortmann, Bernd; Mesthrie, Rajend; Upton, Clive (eds.), A handbook of varieties of English, vol. 1: Phonology, Mouton de Gruyter, pp. 842–865, ISBN 3-11-017532-0

Kɔkɔɛɛ  naŋ be Ghana poɔ
Kɔkɔre neɛzaa naŋ wono Bɔrefɔ (English)
Kɔkɔre nɔwɔɔleŋ Ghana noba Pidgin Bɔrefɔ
Gɔbenɛnte sommo ·         Akan (Twi Asante Akuapem Fante Dagaare Dagbani Dangme Ewe Ga Gonja

·         Kasem Nzema

Kɔkɔkpɛgele

Gur ·         Birifor Buli Chakali Chala Deg Delo Frafra Hanga Kabye Kamara Kantosi Konkomba

·         Konni Kusasi Mamprusi Moba

·         Mooré NabitNotreNtcham Nuni

·         Paasaal Safaliba Sisaala Talni

·         Tamprusi Tem Vagla Wali Winye Yobe

Kwa ·         Adele Ahanta Anii Animere Anyin Avatime Bono Bowili Chakosi Cherepon Chumburung Efutu

·         Gua Jwira-Pepesa Kebu Kposo

·         Krache LartehLelemi Likpe Logba

·         Mpra Nkami Nkonya Nyangbo-Tafi

·         Santrokofi Sehwi Siwu Wasa

Mande Bambara Ligbi Tonjon
A mine Gbe Hausa Mpur Nafaanra Yoruba
Woŋ / Gale kɔkɔɛɛ Ghana noba woŋ/mannoo kɔkɔre Adamorobe mannoo kɔkɔre Nanabin mannoo kɔkɔre
Kɔkɔ-yɔ-waare English  French  Punjabi Spanish  German  Italian Hindi  Hebrew  Arabic Chinese  Portuguese  Japanese Romani  Russian  Danish Dutch
                             Kɔkɔkpɛgele ane yelbu ba naŋ maaleŋ yeli a, a Bɔrefɔ kɔkɔre poɔ
Europe

Greate

Britain

England

North

Cheshire Cumbria (Barrow) Lancashire Liverpool/Scouse Manchester Northumbria (Pitmatic Sunderland Tynesside/ Geordie Teesside) Yorshire
Midlands East Mildlands West Midlands (Birmingham Black Country  Stoke-on-Trent)
South London & Thames Estuary (Cockney Multicultural) Received Pronunciation Wes Country (Cornwall Dorset)
Scotland Glasgow Highlands
Wales Abercraf  Cardiff  Gower Port  Talbot
Ireland                         Dublin  South-West  Ulster

Chennel  Islands  Gibralter Isle of Man  Malta

North

America

Canada

Aboriginal Atlantic (Lunenburg Newfoundland)  Multicultural Toronto Ottawa Valley Quebec Standard Canadian

Midland New Egland (Boston East Maine West) New York City (accent) North (Inland North  North-Central) Philadelphia (Baltimore) South (accent Appalachia Chesapeake/Outer Banks  New Orleans . Older South . Texas) . West (California . Pacific Northwest) . Western Pennsylvania

Americas United State

Laŋkpeɛbo zie ane

Saaŋkompare Yelerre

African-American (Vernacula) . American Indian . Cajun . Chicano . American zaa

Americannoba zaa yele la soŋ . Miami Latino . New York latino . Northeastern elite . Pennsylvania Dutɔh

Caribbean
            Antigua ane Barbuda The Bahamas . Barbados .                Bequia Cayman Islands (Bay Islands) . Guyanese English . Jamaica Saba. Samaná . Trinidad ane Tobago
Bermuda Falkland Islands
Oceania Australia . a kɔkɔre taa tɛɛtɛɛ. Aboriginal . South . Torres Strait . West Fiɛi . New Zealand (kɔkɔtɛɛtɛɛ) . Palau . Solomon Islands
Africa Cameroon .  The Gambia . Ghana . Kenya . Liberia . Malawi . Namibia . Nigeria . Rwanda . Sierra Leone . South Africa (kɔkɔkpɛgele, Cape Flats) . South Atlantic . Uganda . Zimbabwe
East Asia        Hong Kong
South Asia Bangladesh .  india (Irigin toma). Maldives .  Nepal . Pakistan . Siir Lanka
Southeast Asia Brunei . Cambodia . Malaysia . Myanmar . Philippines . Singapore . Thailand
Antarctica Antarctica

Sommo yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  1. ↑ Ghana Statistical Service (2012). 2010 Population & Housing Census: Summary Report of Final Results (PDF) (Report). Accra: Printed by Sakoa Press. Archived from the original (PDF) on 2013-09-25. Retrieved 2018-04-09.
  2. ↑ "Educational System of Ghana". U.S. Embassy in Ghana. Retrieved 2021-01-21.
  3. 1 2 Schneider, Edgar Werner; Kortmann, Bernd, eds. (2004). A handbook of varieties of English : a multimedia reference tool. Berlin: Mouton de Gruyter. ISBN 3110175320. OCLC 56880203.
  4. ↑ Huber (2004:859)