Vare le yelbulo

Founders' Day (Ghana)

Yizie Wikipiideɛ
Zutegerɛ Bebiri
public holiday
Piiluu4 Ɔɔgore 2019 Maale eŋ
PaaloŋGhana Maale eŋ
Located in the administrative territorial entityGhana Maale eŋ
BezieGhana Maale eŋ
CommemoratesThe Big Six Maale eŋ
Day in year for periodic occurrenceAugust 4 Maale eŋ

Zutegerɛ bebiri, e la pɛnnoo bebiri  ko Ghana neɛ la neɛzaa naŋ tona gɔbenɛnte toma, a bebiri ŋa e bebiri neɛzaa naŋ baŋ ka o e noba bayoɔbo[1][2] naŋ zɔɔ faa Ghana a yi a nempeele nuuriŋ.[3] A pɛnnoo bebiri ŋa la ka ba boɔlɔ  “founders day” a nansaala kɔkɔre  poɔ. Neɛ naŋ da de weɛŋ ka ba toɔ zɔɔ faa bamenne la Osagyefo Dr. Kwame Nkrumah. A zuiŋ a pɛnnoo bebiri ŋa e bebiri banaŋ di ka ba leɛ teɛre a toŋkpeɛne. [[Duoro kɔre:Kwame Nkrumah 1961-03-08.jpg|thumb|

Kwame Nkrumah la da e a Ghana zaa yidandɔɔ danweɛŋ naŋ paale a noba bayoɔbo banaŋ naŋ zɔɔ faa zenɛ Ghana. Ba dɔge la Kwame Nkrumah,[4] Kpankyaane Kyuu beri lezare ne yeni daare. A zuiŋ a pɛnnoo bebiri ŋa maŋ e kpaŋkyaane kyuu beri lezare ne yeni yuoni zaa poɔ ka ba maŋ di, a bebiri ŋa la ka ba maŋ la de teɛre ne banaŋ toɔ zɔɔ faa bamenne yi a British noba nuuriŋ. A noba bayoɔbo banaŋ naŋ poɔ zɔɔ faa Ghana la Edward Akufo-Addo, Joseph Boakye Danquah, Emmanuel Obetsebi-Lamptey, William Ofori Atta, and Ebenezer Ako-Adjei.[5] Wederebɛ yaga bebe naŋ da seŋ ka ba yoe baa paale a noba bayoɔbo ŋa poɔ kyɛ a yidaadɔɔ Akufo Addo[6] naa diibu poɔ a e la kpeɛŋaa o naŋ na baŋ de bazaar yoe aneazaa ka ba meŋ woŋ la tuo a soŋ ka Ghana toɔ zɔɔ ba meŋa. Azuiŋ a dɔgɛɛ na banaŋ di zuiiŋ la ka a bebiri ŋa e tigiri bebiri.[7][8][9]

A neɛ kaŋa naŋ seŋ ka neɛzaa meŋ baŋ la ka  Aaron Mike Oquaye[10], o na da la a palamɛnte lammo deteenɛ. Onaŋ la wa leɛre a yuori a yi “founder’s day a gaa ne Founders day” leɛroo ŋa pare la nemboyeni naane zɔɔ faa a teŋɛ, lɛ wuli la ka a noba bayoɔbo ŋa zaa la laŋtaa a zɔɔ faa a teŋɛ ka ka  a ta e ŋa nemboyeni la zɔɔ faa a teŋɛ.[11]

Dakoreŋ/saadayel

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

A pɛnnoo bebiri ŋa “Founders’ day “ ( ŋaa la ka o da maŋ sɛge Founder’s Day) a Ghana poɔ kyɛ Kpaŋkyaane kyuu beri lezare ne yeni daa la ka ba maŋ di a tigiri, bonso a bebiri ŋa la wulo a dare na banaŋ dɔge[12] a Ghana yidaadɔɔ danweɛŋ soba, Osagyefo Dr, Kwame Nkrumah,[13] ka ba leɛ teɛre a dɔgɛɛ na a noba bayoɔba naŋ di kyɛ wa toɔ zɔɔ faa Ghana a yi ne a British noba nuuriŋ[14]. Nana Addo Dankwa Akufo Addo naŋ wa derɛ o kogi ka ba ta boɔle o la ka o vɛŋ ka ba di a noba bayoɔbo naŋ zɔɔ faa Ghana pɛnnoo bebiri.[15] A palamɛnte poɔ ba pãã da yeli ka ba leɛre a pɛnnoo bebiri gaa ne Sakyɔrɔ kyuu beri anaare bebiri, ka ka a bebiri ŋa maŋ wuli ka a noba bayoɔba na zaa la ka ba leɛ teɛre kyɛ ka o ta e ŋa nemboyeni bebi dɔgeraa tigiri na, bee ka a ta e ŋa nemboyenaa la tone a toŋkpeɛne zaa ka ba toɔ zɔɔ faa a teŋa.

Anaŋ waana ŋaa a Sakyɔrɔ beri anaare daa la ka ba maŋ leɛ teɛre a pɛnnoo bebiri ŋa, a bebiri ŋa pãã e bebiyeni kyɛ ka ba maŋ de di neŋ dasaŋa yelerre a Ghana poɔ. A danweɛŋ soba la a Sakyɔrɔ kyuu 1897 yuoni poɔ,  Gold Coast Aborigines' Rights Protection Society,  John Mensah Sarbah, la da de ne ba weɛŋ ka ba piili ne a yelŋa. A la yi be,  United Gold Coast Convention (UGCC) yelŋa meŋ da la piili la a Sakyɔrɔ kyuu beri anaare a 1947 yuoni poɔ, J.B. Danquah ane George Alfred Paa Grant la da ne ba weɛŋ ka yeli ŋa toɔ piili.

Nana Addo Dankwa Akufo-Addo, meŋa ne o zu da la leɛre la a bebiri soŋ ŋa da la maale leɛre la a gaa Kpankyaane kyuu beri lezare ne yeni dare, o da yeli ka ka ba maŋ la leɛ boɔle a bebiri ŋa ka Kwame Nkrumah Memorial Day. A bebiri ŋa diibu maŋ e are leɛre la o dɔgebo bebiri. Ka ka ba leɛ teɛre ka o da e la a Ghana zaa dakogi zu soba bee o da di la naaŋ aŋ kaara a Ghana zaa.

Toloŋ kyuu poɔ 2019 yuoni poɔ, a pɛnoo bebie merɛ a Ghana poɔ, a gɔbenɛnte da wane a merɛ ama a Sakyɔrɔ kyuu beri anaare bebiri. (Founders’ Day), a bebiri ŋa pãã da te laŋ le ne paati kaŋa piilu bee maaloo bebiri ka o naŋ la  United Gold Coast Convention (UGCC)  a Sakyɔrɔ kyuu beri anaare 1947. A bebiri ŋa e la bebiri ba naŋ maŋ bare ko Ghana tontomba ka ba leɛ de teɛre ne a noba bayoɔbo ba ma naŋ zɔɔ faa a teŋa ko te, a teŋa zɔɔ faabo poɔ Kwame Nkrumah la de ne ba weɛŋ ka ba zɔɔ faa a teŋa, azuiŋ la ka ba yeli ka a pɛnnoo bebiri ŋa ka o e a Dr. Kwame Nkrumah dɔgebo bebiri.

A bebiri ŋa tɔnɔ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

A “Founders Day” e la bebiri naŋ maŋ ko Ghana noba vuo ka ba maŋ la toɔ leɛ zeŋ teɛre noba banaŋ zɔɔ faa a teŋa. Yelerre yaga maŋ bebe a bebiri ŋa diibu daare, aseŋ zannoo, noɔre yeni yɛlɛ laŋyelbu, ane a taaba mine. A yelerre mine la a tigiri ŋa diibu poɔ maŋ boɔle noba naŋ bare a paaloŋ kyɛ teŋyuobo poɔ ka ba zaa wa lanne ba a soŋ ka ba di a tigiri.

A yi a tigiri ŋa tdiibu puoriŋ, Ghana nembɛrɛ maŋ

Sommo Yizie

  1. Thalmayer, Amber Gayle; Saucier, Gerard (23 July 2014). "The Questionnaire Big Six in 26 Nations: Developing Cross-Culturally Applicable Big Six, Big Five and Big Two Inventories" (PDF). European Journal of Personality. 28 (5): 482–496. doi:10.1002/per.1969. ISSN 0890-2070. S2CID 49366494.
  2. Grady, Tim. (2005), Big six, World Cycling Productions and Ryeka Sport, OCLC 224607590
  3. "Founders' Day in Ghana in 2021". Office Holidays. Retrieved 15 August 2020.
  4. (Subscription, Wikipedia Library access or UK public library membership required.)
  5. Polunin, Nicholas (1995). "Biosphere Day 1995: (Celebrated each Year on September 21st)". Environmental Conservation. 22 (3): 272. Bibcode:1995EnvCo..22..272P. doi:10.1017/s0376892900010729. ISSN 0376-8929.
  6. Akansina Aziabah, Maxwell (8 December 2011), "Obetsebi-Lamptey, Emmanuel Odarquaye", African American Studies Center, Oxford University Press, doi:10.1093/acref/9780195301731.013.49678, ISBN 978-0-19-530173-1
  7. "Nkrumah, Dr Kwame, (21 Sept. 1909 – 27 April 1972)", Who Was Who, Oxford University Press, 1 December 2007, doi:10.1093/ww/9780199540884.013.u158013
  8. Dilworth, Jennifer (ed.). "Akufo-Addo, Hon. Nana". International Year Book and Statesmen's Who's Who. doi:10.1163/1570-6664_iyb_sim_person_34801.
  9. "Founders Day Celebrations in Ghana". WorldRemit. Retrieved 6 March 2024.
  10. "Founder's Day Celebration Misleading". Retrieved 2 August 2023.
  11. "Tools to the Men who can use them", The Six-Hour Day & Other Industrial Questions, Routledge, pp. 36–49, 26 June 2017, doi:10.4324/9781315213668-4, ISBN 978-1-315-21366-8
  12. "Kwame Nkrumah Memorial Day 2020, 2021 and 2022 in Ghana". PublicHolidays.africa. Retrieved 27 August 2020.
  13. (Subscription, Wikipedia Library access or UK public library membership required.)
  14. "Chapter Six Nationalism and Ideology", The Endless War, New York Chichester, West Sussex: Columbia University Press, pp. 133–168, 31 December 1989, doi:10.7312/harr93426-011, ISBN 978-0-231-89364-0
  15. Akufo-Addo, Nana, interviewee. (2004). Evening encounter with Nana Addo Dankwa. ISBN 9988-584-87-3. OCLC 1054405362.