Fetu Afahye
Fetu Afahye
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Fetu Afahye e la tigiri kaŋa a Cape Coast noba naŋ be Central Region a Ghana poɔ a maŋ di.[1] A tigiri ŋa maŋ di la Yɔdaare danweɛ soba a kpankyaa kyuu poɔ yuoni la yuoni zaa.[1] A tigiri ŋa yuori pore la a 17th Century a wa tɔ zenɛ. Effutu paaloŋ ane a paaloŋ nakpoŋ yiri e mɛlɛ pie ne awai na, ba maŋ di la a tigiri ŋa ka ba puori Ŋmemɛ bareka ane ba naŋ soŋ ka ba toɔ de ba waare soŋ.
History( Dasaŋa na)
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Fetu Afahye e la yuoni la yuoni zaa tigiri. A noba naŋ maŋ di a tigiri ŋa la a Cape Coast paaloŋ de naŋ be a Central Region poɔ. O e la tigiri ba naŋ maŋ ka ba leɛ teɛre a ba bondere yɛlɛ kyɛ maale a ba Ŋmemɛ 77 zaa na be a paaloŋ poɔ.[2]
A paaloŋ kolonial naaŋ naŋ da daŋ bebe, naŋ pukyaare Cape Coast, daŋ zagere la a Fetu Afahye a yeli ka o e la "Black Christmas" na wuli ka o e la sããkoŋ tuuruŋ naŋ ba soma. A Omanhen (nakpoŋ) ana saŋa na, yuori ba naŋ pore ka a Osabarimba Kodwo Mbra V, Okyeame Ekow Atta, ŋmɛ la ana teɛroŋ ŋa bare ka o tulo la. 1948 ane 1996 sogaŋ, a tigiri da la leɛ piili la diibu saŋa na o naŋ da wa nyɛ ŋmennoo gbɛɛ nɔkyeere yi nimize-noba a Oguaa Traditional Area poɔ. Pampana a tigiri e la koɔbo wagere bonwullaa ko a Oguaa Traditional Area, ane ana yelbalaa ŋa meŋ e la "Afehyia," tɛgɛ la "a loop of seasons."
Fetu Afahye diibu
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Ma A tigiri ŋa narebo maŋ piili la a Sakyɔrɔ kyuu( August) da baaraa poɔ. A wagere ŋa poɔ Oguaa paaloŋ deme maŋ nyɛ la saama yaga, noba mine gba maŋ yi nansaale paaloŋ a wa ane a teŋɛ deme naŋ tu sori. A tigiri meŋa diibu maŋ piili la a Yɔdaare dendeŋ a kpaŋkyaa kyuu poɔ.
Sɛre ka a tigiri na piili, daa gbuli kyɛ ka ba na piili a tigiri ba maŋ de la a tendaana a sɔgele bee o maŋ be la o yoŋ o ba lanna ne noba kyɛ go ka tigir bebiri wa ta. A wagere ŋa poɔ la ka o maŋ sɔre zɛŋe laafeɛ, faŋa, emmaaroŋ a yi ne a ba Teŋgane(Aboadze) ane a kpeemɛ zie. A wagere ŋa meŋ poɔ la ka o maŋ sɔre seeloŋ faŋa, sekyire kpeɛŋaa ane eŋgane faŋ, ka o na toɔ nyɔge omeŋa kyɛ di a tigiri. A daa gbuli wa ta, a Tendaana maŋ yi ne la omeŋa ka a kpɛ noba poɔ kyɛ gaa te bare koɔ ko a Ŋmemɛ 77 zaa a sɔre emmaaroŋ a yi ne Oguaa zie, ona la ka a noba za sage de o na la kaara a ba paaloŋ zaa. A tigiri ŋa wagere poɔ deɛnoo zaa naŋ bee lammo zaa naŋ taa gaŋgaa kpeɛbo be gɔnne bee yiele kyeɛbo a zaa ka a Tendaana maŋ eŋ noɔre ka ba bare. Zɔnnyɔge meŋa a Fuso Lagoon bagbɛre poɔ onaŋ gaŋ tu wa yi a Gɔbenɛti Central Asipiti be la ka ba boɔlɔ ka Aquarium. A eroŋ ŋa wulo la a teŋɛ zɛŋe laafeɛloŋ. Ba sage de la ka ŋaa eebo poɔ ka Oguaa maŋ de la a ba paaloŋ niŋe ka na toɔ di a tigiri. A bebiri ŋa la a Kpaŋkyaa kyuu bebiri dɛndɛŋ.
A bebiri nimizie kaŋa a tigiri ŋa la Amuntumadeze, o tɛgɛ la emmaaroŋ bebiri. A bebiri ŋa la ka nennyanne ane pɔlɔ zaa maŋ eŋ faŋ ka maale/peere a teŋɛ ziezaa ka o veɛlɛ, ba maŋ wuo la sagere zaa kyɛ penti a ziezaa ka o veɛlɛ a tigiri meŋa bebiri o na la ka ba boɔlɔ ka Bakatue
A Fetu Afahye Yelzuri
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- A Omanhen yoɔbo maŋ ŋmaa la daagbuli sɛre a tigiri diibu meŋɛ.
- A ŋmemɛ 77 kaale teroo
- Gaŋgaŋmɛ tige zaa ane gaŋgaŋmɛ gɔnne maŋ ŋmaa la
- Zonnyɔge a Fosu Lagoon poɔ maŋ ŋmaa
- "Amuntumadeze" emmo, bebiri naŋ maŋ iri ko gyamaa zaa yi maale a teŋɛ.
- A kpaaroŋ vinviŋ maŋ e la Sentɔmbare podaare bebi-fɔrɔ.
- A tigiri zukpuluu kpaaroŋ baaraa maŋ e la Yɔdaare, kirista ŋmempuori parɛɛ zaa maŋ laŋ la taa Victoria Park eŋɛ a puori.