Vare le yelbulo

Fetu Afahye

Yizie Wikipiideɛ
Fetu Afahye
Tigiri
Kɔkɔyelii, sɛge ne bee goligoluuFante Maale eŋ
Ethnic groupOguaa Maale eŋ
Cultureculture of Ghana Maale eŋ
ContinentAfrica Maale eŋ
PaaloŋGhana Maale eŋ
Located in the administrative territorial entityCentral Region Maale eŋ
BezieCape Coast, Central Region Maale eŋ
Month of the yearSeptember Maale eŋ

Fetu Afahye

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Fetu Afahye e la tigiri kaŋa a Cape Coast noba naŋ be Central Region a Ghana poɔ a maŋ di.[1] A tigiri ŋa maŋ di la Yɔdaare danweɛ soba a kpankyaa kyuu poɔ yuoni la yuoni zaa.[1] A tigiri ŋa yuori pore la a 17th Century a wa tɔ zenɛ. Effutu paaloŋ ane a paaloŋ nakpoŋ yiri e mɛlɛ pie ne awai na, ba maŋ di la a tigiri ŋa ka ba puori Ŋmemɛ bareka ane ba naŋ soŋ ka ba toɔ de ba waare soŋ.

History( Dasaŋa na)

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Fetu Afahye e la yuoni la yuoni zaa tigiri. A noba naŋ maŋ di a tigiri ŋa la a Cape Coast paaloŋ de naŋ be a Central Region poɔ. O e la tigiri ba naŋ maŋ ka ba leɛ teɛre a ba bondere yɛlɛ kyɛ maale a ba Ŋmemɛ 77 zaa na be a paaloŋ poɔ.[2]

A paaloŋ kolonial naaŋ naŋ da daŋ bebe, naŋ pukyaare Cape Coast, daŋ zagere la a Fetu Afahye a yeli ka o e la "Black Christmas" na wuli ka o e la sããkoŋ tuuruŋ naŋ ba soma. A Omanhen (nakpoŋ) ana saŋa na, yuori ba naŋ pore ka a Osabarimba Kodwo Mbra V, Okyeame Ekow Atta, ŋmɛ la ana teɛroŋ ŋa bare ka o tulo la. 1948 ane 1996 sogaŋ, a tigiri da la leɛ piili la diibu saŋa na o naŋ da wa nyɛ ŋmennoo gbɛɛ nɔkyeere yi nimize-noba a Oguaa Traditional Area poɔ. Pampana a tigiri e la koɔbo wagere bonwullaa ko a Oguaa Traditional Area, ane ana yelbalaa ŋa meŋ e la "Afehyia," tɛgɛ la "a loop of seasons."

Fetu Afahye diibu

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Ma A tigiri ŋa narebo maŋ piili la a Sakyɔrɔ kyuu( August) da baaraa poɔ. A wagere ŋa poɔ Oguaa paaloŋ deme maŋ nyɛ la saama yaga, noba mine gba maŋ yi nansaale paaloŋ a wa ane a teŋɛ deme naŋ tu sori. A tigiri meŋa diibu maŋ piili la a Yɔdaare dendeŋ a kpaŋkyaa kyuu poɔ.

Sɛre ka a tigiri na piili, daa gbuli kyɛ ka ba na piili a tigiri ba maŋ de la a tendaana a sɔgele bee o maŋ be la o yoŋ o ba lanna ne noba kyɛ go ka tigir bebiri wa ta. A wagere ŋa poɔ la ka o maŋ sɔre zɛŋe laafeɛ, faŋa, emmaaroŋ a yi ne a ba Teŋgane(Aboadze) ane a kpeemɛ zie. A wagere ŋa meŋ poɔ la ka o maŋ sɔre seeloŋ faŋa, sekyire kpeɛŋaa ane eŋgane faŋ, ka o na toɔ nyɔge omeŋa kyɛ di a tigiri. A daa gbuli wa ta, a Tendaana maŋ yi ne la omeŋa ka a kpɛ noba poɔ kyɛ gaa te bare koɔ ko a Ŋmemɛ 77 zaa a sɔre emmaaroŋ a yi ne Oguaa zie, ona la ka a noba za sage de o na la kaara a ba paaloŋ zaa. A tigiri ŋa wagere poɔ deɛnoo zaa naŋ bee lammo zaa naŋ taa gaŋgaa kpeɛbo be gɔnne bee yiele kyeɛbo a zaa ka a Tendaana maŋ eŋ noɔre ka ba bare. Zɔnnyɔge meŋa a Fuso Lagoon bagbɛre poɔ onaŋ gaŋ tu wa yi a Gɔbenɛti Central Asipiti be la ka ba boɔlɔ ka Aquarium. A eroŋ ŋa wulo la a teŋɛ zɛŋe laafeɛloŋ. Ba sage de la ka ŋaa eebo poɔ ka Oguaa maŋ de la a ba paaloŋ niŋe ka na toɔ di a tigiri. A bebiri ŋa la a Kpaŋkyaa kyuu bebiri dɛndɛŋ.

A bebiri nimizie kaŋa a tigiri ŋa la Amuntumadeze, o tɛgɛ la emmaaroŋ bebiri. A bebiri ŋa la ka nennyanne ane pɔlɔ zaa maŋ eŋ faŋ ka maale/peere a teŋɛ ziezaa ka o veɛlɛ, ba maŋ wuo la sagere zaa kyɛ penti a ziezaa ka o veɛlɛ a tigiri meŋa bebiri o na la ka ba boɔlɔ ka Bakatue

A Fetu Afahye Yelzuri

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  • A Omanhen yoɔbo maŋ ŋmaa la daagbuli sɛre a tigiri diibu meŋɛ.
  • A ŋmemɛ 77 kaale teroo
  • Gaŋgaŋmɛ tige zaa ane gaŋgaŋmɛ gɔnne maŋ ŋmaa la
  • Zonnyɔge a Fosu Lagoon poɔ maŋ ŋmaa
  • "Amuntumadeze" emmo, bebiri naŋ maŋ iri ko gyamaa zaa yi maale a teŋɛ.
  • A kpaaroŋ vinviŋ maŋ e la Sentɔmbare podaare bebi-fɔrɔ.
  • A tigiri zukpuluu kpaaroŋ baaraa maŋ e la Yɔdaare, kirista ŋmempuori parɛɛ zaa maŋ laŋ la taa Victoria Park eŋɛ a puori.

Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  1. 1 2 http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/tourism/festivals.php
  2. https://web.archive.org/web/20210612224730/https://afrotourism.com/travelogue/oguaa-fetu-afahye-festival-cape-coast-purifying-the-new-year/