Egusi soup
Egusi, seubu kaŋa eɛ egushi [1](Yoruba: Ẹ̀gúṣí), a eɛ protein-rich seeds ko cucurbitaceousplants (squash, melon, gourd),bam maŋ dieli naŋ ko kyɛ baŋ neɛ , a eɛ siimaa zeɛre boma mine naŋ be West African cuisine[2][3]. A dogebo pori-ye, o minpiilee zie eɛ Yoruba siimaa layiri[4] .
A Beri ane bie ŋa bum maane eɛ yaga kye yi-taa . Major egusi-buribu paale eɛ Nigeria, Burkina Faso, Togo, Ghana, Côte d'Ivoire, Benin, Mali, ane Cameroon[5].
Egusi buura buura yi zie eɛ Melothria sphaerocarpa (syn. Cucumeropsis mannii) ane Citrullus lanatus[6].
Etymology
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A 'ẹ' muni eɛ 'gaa', 'gun' muni eɛ 'tuobu' bee 'nieŋbu', ane 'ṣi' meŋ muni eɛ 'ka yuobu '; a etymology of 'egusi' zeɛre muni eɛ -'gaa neɛŋ yuo ', teɛre a Maalebo yeltuuri [7][8].
Egusi zeɛre pampana noba naŋ be West ane Central Africa paaloo dira yaga kyɛ o tare lasiri yoe seemaa, a kpoŋ eɛ buura yi a yelbiri egusi miŋa. A yoe mine bam boɔla egusi yi paale zaane eɛ :
- Yoruba : Egusi / Egushi (Ẹ̀gúṣí)[9]
- Hausa : Agusi[10], Agushi [11](via Yoruba)[12]
- Twi : Akatowa[13]
- Ga : Agushi, Egushi[14][15]
- Igbo : Élìlì,[16] Énìnì, Ekeke, Ahụ, Élìlè, Ilolo, Iroro, Éyìyè, Ogili, Nwanru,[17] Ègwúsí (Onitsha Igbo; via Yoruba)[18][19]
- Edo : Ogi, Ikpogi
- Ibibio, Efik : Íkpán, Ikon
- Fon : Gúsí
- Nupe : Epín, Epíngi, Paragi
- Urhobo : Ikpogri[20]
- Tiv: Icegher
- Kikongo, Lingala: Mbika[21][22]
Usage
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- Egusi Seed
Egusi bie baŋ maŋ di maali egusi zieri ; a zieri maŋ ɩye tagu niŋ a buŋ bie . Melothria sphaerocarpa,ka egusi bie yi , kye bε a central niŋ western Africa paaluu jaa kye ka buuri jaani maŋ di a maana jieri . Egusi jieri ɩye jieri aŋ puri yaga a West Africa puoŋ. A yi bie puoriŋ , kuoŋ ane kpaaŋ, egusi jieri maŋ tareε leafy greens, vegetables jaani , seasonings, ane neni. Leafy greens bam maŋ maali egusi jieri Paahiye Efo Tete, scent leaf, okazi/afang (wild spinach), bitterleaf (onugbu), pumpkin leaf (ugu), uziza leaf, celosia ane spinach. vegetables jaani baŋ di maana ɩye kombie,maanee ane samaanii . A seasonings mine iye chili peppers, albasa, yaaruŋ ane locust beans. A bunhuu mine la ɩye beef, goat, chicken, fish, periwinkle, shrimp bii crayfish a miŋ ɩ protein.
A Nigeria poung , egusi ye bung ang puri a paaluu poung, kye bam mang di a bie a maali stews ane jieri. A Igbo deme bam buonuu ka "egwusi," a yeli-biri peng-yeng yi a Yoruba "egusi."
A Ghana, egusi yuori kanga iye akatoa, egushi bii agushi, bam bang di maali jieri ane stew, o kpong mang bie a palaver sauce jieri poung.
A 1980s wagri puoring , a paalikaara ang be Canada sung-ye tuma bambuora gaa nimbituori ti maali machine ana sung a Cameroonians shell egusi seeds. A machine ming nimbituori maalibu jie iye Nigeria poung kaba mang di piri egusi pegiri .
Seed oil
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Egusi bie kpaang taree linoleic acid (53%) ane oleic acid (19%).
Gallery
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Miŋ kaa nyε
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- Egusi sauce
- Yoruba cuisine
- List of African dishes
- List of melon dishes and foods
- List of stews
- Pumpkin seeds
- Watermelon seed oil
Sommo Yizie
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-1
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-2
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-3
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-Yoruba_Cooking-4
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-Lost_Crops-6
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-AfricanPast-8
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-9
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-10
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-yS1-11
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-12
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-13
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-14
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-15
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-16
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-17
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-18
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-19
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-:0-20
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-:1-21
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-22
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-23
- ↑ https://en.m.wikipedia.org/wiki/Egusi#cite_note-24