Vare le yelbulo

Egungun Tigiri

Yizie Wikipiideɛ
Egungun tigiri
Tigiri

Egungun (Yoruba kɔkɔre:  Egungun neŋ la ka ba boɔlɔ Ara Orun; ka o de lantaa) a yelŋa wulo la Ayoruba paaloŋ noba yɛŋe, kyɛ naŋ wulo ba saaŋkonnoŋ ane wagere na a na maŋ ta a seŋ ka toŋe a.[1] a yelnimizeɛ la a Yoruba kpeemɛ la maŋ maŋ wolo a kpeo ama. Eegun a yelbiri kyɛŋmaaro la a yi a a yelbirie ŋa egungun a kyɛŋmaaro ane a pare bammo.[2][3] Egungun e la bone naŋ nyɛrɛ a taa nenseɛ kpɛo a yi ba saaŋkommine naŋ kpi kyɛ leɛ yi a teŋa poɔ, ka a paaloŋ noba pãã de ka o tigiri dire ka ba maŋ leɛ teɛ teɛre a nyɔvo soŋ ba naŋ nyɛrɛ yiri ne ba zie.[4]

Egungun parɛ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Egun bee Egungun parɛɛ, e la saaŋkompare bone naŋ e daadaa lɛ, kyɛ o yele e la kpeɛŋaa ka neɛ wa e yele saaŋ ka o nyɔge o soba ka boɔrɔ na maale a yele bee a iri a bgere anaŋ bare o soba zu.[5]

A yelkpeɛne mine la; lɛ neɛ naŋ e baŋ Egun yuori nae nansaala meŋa yuori tɛɛtɛɛ, Egun  yelkpeɛŋaa kaŋ la neɛ koŋ baŋ baŋ be Egun naŋ be, aneŋ meŋ o maŋ baŋ leɛ la bonzaa ne o tɔ ka a lɛ vɛŋ ka neɛ koŋ baŋ ona la ŋa bee ŋa. A yelkaŋa la neɛ ba banna egun bonsuuri anaŋ onaŋ maŋ su, neɛ meŋ daŋ baŋ nyɛ o bonsuuri leɛroo zie ana wa yeli, a saŋa ba naŋ maŋ dire a tigiri meŋa na zaa kyɛ ana e la kpeɛŋaa ka fo baŋ ka egun la ŋa bonso o bonsuuri maŋ e la gyamaa kao leɛrɛ wagere zaa. A bonsuuri ama maŋ yi la a tigiri na ba naŋ dire a wagere na poɔ. A yelerre ama taaba la ka ba maŋ kaa kyɛ yeli ka Egun yɛlɛ e la kpeɛŋaa bee a ŋmemɛ zaa poɔ onaŋ la ka o yeli e kpeɛŋaa. A zuiŋ ka anaŋ wa ta ka neɛ baŋ yeli bee a manne egu pare bammo ka o kyaane ko a maŋ e la kpeɛŋaa.[6] A yi saaŋkonnoŋ yɛlɛ naŋ e tɛɛtɛɛ a southwestern Nigerian naŋ be a Yoruba paaloŋ poɔ, A yoe ama la ka noba maŋ de ko Egungun, Danafojura and Awodagbese in Ogbomoso, Alapansanpa in Ibadan, ane Feleru in Ilobu, Osun State.

A Yideme Tontonne

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

A Yoruba Irigin paaloŋ poɔ, a tigri ŋa diibu maŋ e la bone ba naŋ maŋ di ka ba leɛ teɛre ba dɔgerba banaŋ zaa na kpi, ba maŋ e la a ŋaa ka ka ba kpeemɛ naŋ taa a teɛroŋ ka banaŋ be la ba poɔ ka ba ba inni ba yɛlɛ. Ba taa la a sagedeebo ka ba kpeemɛ naŋ kpi naŋ taa la a kpeɛɛŋaa a na fere neɛzaa naŋ be a paaloŋ poɔ ka o soba tu a lɛ a saaŋkonnoŋ bale naŋ wuli, aseŋ bale, yieluŋ ane yiri na poɔ fo naŋ yi. Egungun e la tigiri noba naŋ baŋ ka Odun Egungun  ane o yideme naŋ maŋ di.

A ŋa ka yideme la wa dire Egun ŋa, a yiri na deme nenkpoŋ kaŋa bee nenkpoŋ kaŋa gba naŋ be e a ba yideme neɛ, o soba la ka ba maŋ boɔle ka “Alagba” o maŋ gaa la a kpeemɛ yaa bee a teo pare a te kyɛŋ viiri a tu yeltuuri anaŋ zaa naŋ senne. O na baŋ e neɛ naŋ yi a paaloŋ na poɔ ka o neɛ meŋ gba na ba e a tembie togitogi. Kyɛ ka anaŋ wa wuli ka a yelbalaa na e la teŋgbuli zaa yɛlɛ, a Egungun bɔgekaraa ane o putuuribo banaŋ ba naŋ wui ba a saaŋkonnoŋ ka a tori, ba naŋ la maŋ toɔ de a kpeemɛ yele ne yɛlɛ, a yi kuori yeltuuri poɔ ka banaŋ wa boɔrɔ ka ba leɛ seŋ kpene kaŋa ka o iri yele yɛlɛ. Ba taa la bonsuuri mine bale banaŋ maŋ su gaa ne a teo ka zie sɛre ka ba mmaŋ de o yeli ne yɛlɛ. Ka banaŋ wa ŋmeɛrɛ a boŋŋmɛɛrɛ a seɛrɛ kyɛ yiele, a maŋ ko la Egun faŋa, a yi lɛ ba naŋ maŋ danna o a pugero o ka onaŋ yoŋ taa kpɛo. Ka Egun na pɛge dɛgere zaa yi a teŋa poɔ, a Egun bɔgekaraa la maŋ de ne ba weɛŋ ka ba ŋmeɛrɛ gaŋgaa kyɛ danna ka banaŋ wa gaa o zie, a ŋaa eebo poɔ yelfaare anaŋ zaa noba naŋ e la ka sɔrɔ o ka di suuri pɛge ba yi ne yelfaare zaa poɔ. A wagere ŋa la ka ba maŋ yeli yɛlɛ anaŋ a teŋa faŋa naŋ ta ko ba toɔnɔ erɛ ane anaŋ na baŋ naŋ koŋ toɔ e, a pãã sɔrɔ ka o soŋ ka ba e ba yelboɔre zaa kyɛ kpeɛrɛ nenyɔvo-soŋ. Ka banaŋ wa tu a yeltuuri ama zaa baare, Egungun maŋ tere la noɔre toɔlɔ, a kpaana noba tobo  ka ba iri ba nu a yi yelfaare eŋa ane meŋ o maŋ ko ba la nyɔvore soŋ.

Egungun tɔnɔ mine la  Oloolu ane Alapansanpa, Ibadanland paaloŋ zaa. Elewe naŋ be a  Ìgbómìnà Yoruba naŋ e ba bale, a noba bama la meŋ pore a Oke-Ila Orangun, IIa Orangun ane Arandun meŋ e la teŋa kaŋ poɔ ba naŋ pore.

Brazil poɔ, a Egungun meŋa be a Yɛre noba banaŋ naŋ be a Itaparica paaloŋ poɔ,a Bahia lambogiriŋ poɔ. Egungun puoru da be la yie mine poɔ .

Egungun  Waaloŋ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Bonsuuri taa la tɔnɔ yaga a ko a Yoruba paaloŋ noba. A ba sagedeebo maŋ piili la ka ba dɔgebo yuoni a waana ka ba wa kore, bonso baba maŋ taa yelerre a yi ziezaa ka ba na  zanne.[7] A bonsuuri na meŋa maŋ wuli la kpɛo nensaalba zu.[8] A Egungun bonsuuri maŋ e la bone naŋ dɔɔle dɔɔle taa, pɛmmɛ anaŋ banaŋ maŋ de maa ne Egungun bonsuuri daaroŋ maŋ be la tuo, a ŋaa yoŋ maŋ wuli la lɛ a yideme naŋ taa libie bee a taa a eebo bee a taa a kpeemɛ faŋa.

A Egungun bonsuuri maaloo maŋ taa la yelyamaa. A pɛne onaŋ na maŋ peɛle a a gane, a be a boɔraa bee a bɔtɔ puliŋ, feroo la ka Aso-Oke,[9] ka ba na de maale ne o, A pɛmpelaa na ane a pɛnseɛ . A ŋa maŋ yi la a ŋa lɛ a pɛne ba naŋ maŋ de a pilli ne a kuu banaŋ maŋ wa kuuno a soba. Kyɛ a bɔtɔ na pilli a niŋe ane a nuuri fɛroo la ka  o pɔge a o endaa zaa. A pɛne kyanakyana are la ko a lɛ a o niŋe ane lɛ o nuri naŋ waa.

Egungun Tigiri e la tigiri a Yoruba noba na maŋ di, a tigiri ŋa e bone banaŋ maŋ di dayeni yoŋ yuoni gbuli zaa poɔ, kyɛ ka ba leɛ ko a baalbaaleba.  A tigiri ŋa diibu maŋ de la bebie mine, a ŋaa eebo la maŋ tage la a kpeemɛ banaŋ zaa naŋ kpi ana banaŋ zaa naŋ neŋ voora a lantaa ka ba taa noɔre yeni a teŋa poɔ. A ba sagedeebo la ka banaŋ wa e a ŋaa baare a maŋ soŋ la a Yoruba paaloŋ noba ka kaŋazaa maŋ ŋmaare o puoru, ane o bale na zaa poɔ onaŋ yi bare kyɛ ka ba nɔŋ taa aŋa ma biiri na.[10] A teŋa noba maŋ seɛ la a gaa dare poore, a su bonsuuri naŋ waa ŋa kuu bonsuuri anaŋ ba naŋ kuuni a ba saaŋkomine ane puori ne Ifa.[11]

A tonnoɔre a pɔgeba na maŋ taa a Egungun diibu poɔ bee wagere.

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Egungun e la dɔba yelmaala, ka anaŋ wa ta a saaŋkompare yeltuuri, dɔba yoŋ la taa sori ka ba ta Egungun zie . Pɔgeba tonnoɔre la ka banaŋ so a bonsuuri bɔ wane, deɛnoo, yieluŋ kyeɛbo, seɛbo, are kaabo ane a mine kaa. A nembɛrɛ maŋ yeli ka wɛlloo e la nimizeɛ bonso pɔgeba e la nimizeɛ bone, paɔgeba taa la kpɛo.[12]

Ifa Corpus, manne bee yeli ka pcgeba la da kaara Egungun zu yuomo mine naŋ pare. A a yelturi leɛ la a yi pɔgeba ŋmempuori tɛɛtɛɛ a yi a Yoruba poɔ. O naŋ ŋmɛ nɔkpeɛne ka pɔgeba la da taa a Egungun kpeɛŋaa bee faŋa zaa, Odu Irantegbe a yi a Ifa naŋ yeli baare, dɔba mine la da bɛlle ba ka ba sage wa baare ka ba faŋa zaa zo bɔre kyɛ kyɛre Egungun ka ba de o gaa ne.[13]

Kaa kyɛ nyɛ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

·        Ọrun

·        Zangbeto

Yelsɛge-binne

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Noba mine sagedeebo a kyaare ne a Egungun e la yeli yuobo (Yoruba kɔkɔre: Eegun)  e la yeni pare. Kyɛ a yelkyɛre gyamaa zie yi la America paaloŋ noba Orisa naŋ yeli,

Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

 

  1. ↑ Adepegba, C.O. (1984). . Yoruba Egungun: Its association with ancestors and the typology of Yoruba masquerades by its costume. Ibadan, Nigeria: University of Ibadan.
  2. ↑ [Rowlands, E.C. (1973-01-01) "Yoruba (Teach Yourself Books", chapter 7, page 39
  3. ↑ Pro-wisest Daniel. "Untitled post." Facebook, 5 Mar. 2021, www.facebook.com/groups/902090743956279/posts/902142383951115/. Accessed 26 Nov. 2021.
  4. ↑ "Egungun Masquerade Dance Costume: Ekuu Egungun". www.africa.si.edu.
  5. ↑ "Significance of Egungun in Yoruba Cultural History". The Guardian. Lagos, Nigeria. 2020-02-09. Retrieved 2021-07-31.
  6. ↑ Drewal, H.T. (April 1978). "The Arts of Egungun among Yoruba Peoples". African Arts. 11 (3): 18–19+97–98. doi:10.2307/3335409. JSTOR 3335409.
  7. ↑ Bascom, W.R. (1951). "Social Status, Wealth and Individual Differences among the Yoruba" (PDF). American Anthropologist. 53 (4): 490–505. doi:10.1525/aa.1951.53.4.02a00040.
  8. ↑ "Egungun Masquerade Costume · Michael C. Carlos Museum Collections Online". carlos.digitalscholarship.emory.edu. Archived from the original on 2020-03-23. Retrieved 2018-10-02.
  9. ↑ Fitzgerald, Mary Ann; Henry J. Drewal; Moyo Okediji (Spring 1995). "Transformation through Cloth: An Egungun Costume of the Yoruba". African Arts. 28 (2): 54–57. doi:10.2307/3337226. JSTOR 3337226.
  10. ↑ Ogundare Yejide, Gbenga. "Tradition meets commerce as Ibadan celebrates Egungun festival". Nigerian Tribune.
  11. ↑ Akinyemi, Joshua (23 August 2017). "Nigeria's Egungun festival: Colour, culture and community".
  12. ↑ Willis, John Thabiti (2011-11-15), The Role of Women in Egungun Masquerades - Hist 282 - f11, retrieved 2018-10-22
  13. ↑ Olajubu, Oyeronke (2004). "Seeing through a Woman's Eye: Yoruba Religious Tradition and Gender Relations". Journal of Feminist Studies in Religion. 20 (1): 41–60. JSTOR 25002489.