Dagaaba kultaa parɛɛ
Kultaa parɛɛ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Dagaaba pɔge de parɛɛ po-eŋ la ama kaŋa poɔ. Pɔge bɔ deraa, pɔge nyɔgraa, pɔgepibaraa, ane ko-pɔge.
Pɔge bɔ deraa bee pɔge beɛlaa. A pɔge ŋa tɔ yɛlɛ maŋ tu la ka a ta nɛnɛ kyɛ ka ba beɛle o gaa te ko a serɛ.
Pɔge-nyɔgraa. A pɔge ŋa tɔ yɛlɛ ba maŋ tu kyɛ ka a serebɛ deɛ ŋmaa tigri, kuori, daa, weɛ sori, kolaa sori bee Sobi-kyara poɔ a ƒere nyɔge kuli ne ba yiri kyɛ ka a pɔge dɔgreba ba baŋna nea. Amine kaŋa a pɔge bonsuuri zaa maŋ ƒoŋ kyɛ ka ba naŋ taa o a lɛ kuli ne. A pɔge ŋa tɔ, a serebɛ maŋ iri la saanaa boma ko a pɔge dɔgreba kyɛ ka ba baŋ sage ka ba naŋ taa. Sɛre ka ba nyɔge a pɔge, a dakyeɛ kaŋa maŋ tere sori ka ba nyɔge.
Pɔge-pibaraa.
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A pɔge ŋa tɔ, o bile saŋa la ka ba maŋ pi o bare. Amine kaŋa a pɔge poɔ gba. A pɔge bibarre meŋ la po-eŋ la ama kaŋa;
Lezare pɔge.
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Dɔɔ naŋ kyɛnɛ gɛrɛ te nyɛ pɔge ka a dɔge pɔgelee paaloŋ, o maŋ puori la a pɔge dɔgrɔ ne o gbɛre dɔlloo kyɛ yeli "Ka ŋmeneŋ wa soŋ ka o baa, N pɔge la". A puroriŋ o paa na taa la libipelaa lezare te ko a pɔgelee ma ane kyɔɔtaare.
Dɔgroŋ kultaa
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]. A pɔgelee maŋ waa la bile lɛ kyɛ ka a dɔɔ saamine boɔra. Ba maŋ taa la libipelaa kɔɔ te tere.
Pɔge-bonnepiiraa. Pɔge naŋ taa poɔ kyɛ ka neɛ pi bare. O maŋ yeli ko la a pɔge poɔ, ka ka onaŋ wa dɔgrɔ dɔge pɔgelee ka onaŋ so o. Ka onaŋ wa dɔge pɔgelee o soba maŋ so a pɔge.
Bisɔra bee pɔgezɛlaa. Biyaalaa a yiri bee teŋɛ deme naŋ de ko o leɛ ba pɔge a teŋɛ bee a yiri na poɔ o naŋ yaale a bie.
Te`e` pɔge.
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Neɛ naŋ e te`e` a saŋ pɔgelee o baaloŋ poɔ a leɛ de.
Pɔge-lɔbɔ
pɔgelee o saamine naŋ de ko ba deɛmɛ a ba deɛmɛ naŋ erɛ velaa zuiŋ. Ka neɛŋ de pɔge ka o kpi kyɛ ka o ne o deɛmine yɛlɛ noma, ba maŋ toɔ`de la a pɔge yɔɔ kaŋa ko a ba deɛmɛ. A pɔge ŋa tɔ la ka Dagaaba boɔlɔ pɔgedendegli bee pɔgedendeo bee nentaŋ pɔge.
KO-pɔge
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]. Dagaaba zie, feroo la la pɔge taa serɛ ananso ka pɔgeŋ kore seŋ wola zaa kyɛ ka o serɛŋ wa kpi, neɛ maŋ de o la a manne seŋ ka a pɔge naŋ wa kpi ka o nyɛ neɛ ka o de o ganaa. Neɛ (dɔɔ) naŋ baŋ de la o beɛre ko-pɔge bee o mabile ko-pɔgloŋ. Dagaaba maŋ yeli ka ba ba nɔnɔ woɔ korɔ bibile a leɛrɛ derɛ. Ananso ka yɔɔ la na naŋ de o beɛre ko-pɔge. Noba mine kpeɛrɛ la tulo a leɛrɛ derɛ ba yɔɔmine ko-pɔgeba. Pɔge de poɔ, ka neɛŋ de o aremine pɔgeyaa wuli ka o are nulee la ka o nyɔge. O koŋ la baŋ nyɔge nulee. Kyiiruŋ la ka dɔɔ de o areba meŋ pɔgeyaa.