Dagaaba Kyiire Ane Ba Doma
Doma e la Dagaaba lammogroŋ kanyɛfɛroŋ poɔ,teŋɛzu bonvore kaŋa naŋ daŋ faa bal kaŋa saakommine nyɔvɔɛ bee a maale ba,ka ba paa nyɔge a bonvore na tage bege ka o waa ŋa ba seɛ bee ba kaŋa . Kyiiruŋ la ka neɛ ko bee ɔɔ o doma. Doma zaa waa la kyiiruŋ kyɛ kyiiruŋ zaa ba wa Doma.
Dagaaba Balbal Mine ane ba Doma
maaleŋ
Danteɛleɛ- paanaa
Manlɔɔrɛɛ- kɔntɔma
Gbeɛdomɛɛ- zigi
Donaaleɛ- zigi/bɔmbɔroŋ
Kowarɛɛ- zigi
Kusielee- zigi
Paawelɛɛ- zigi
Banyenɛɛ- seɛne/zampoŋ
Emoɔlee- ŋmanzeɛ
Bimbiilee- gyuuni
Naayiree(kansaabɛɛ)- ɛbaa
Gbanɛɛ- walpieluu
Zagɛɛ- baabaa
Bɛkoɔnɛɛ- bulee zommo
Namanɛɛ- goŋgombaa
Dikpeɛlɛɛ/tielee- ŋmaaŋa
Ituolee- lɔŋ
Kyɛlarɛɛ- kperɛ.
i. DIKPIƐLƐ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]maaleŋ
(aseŋ; Dikpɛ in Lawra) Monkey (ŋmaaŋa)
● bɛ so bom ɛ di gaŋ a soba!!
ii. BASIƐLƐ( Bagre Maaloŋ saŋa)
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]maaleŋ
Monkey(originates from ancestor Basɛ)
●do teɛ leɛ sig tulmo!!
iii. TEƐDEME ŋmaaŋa (Monkey)
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]maaleŋ
●Zagre yiri kpɛ moᴐ!!; ku di bããlu!!
iv.TEƐLƐ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]maaleŋ
●nyaa miime seɛ gbɛrkaba!!
v. NAAYIREE
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]( di ŋaamkyolom) Crocodile(Ɛbaa),Lizard(bandaa),Woo, Uu
maaleŋ
●zᴐ wɛr taŋ!!;Tampuor gaŋ lᴐg (sheath/poison?)!!
vi. MDILAMPOƆOLƐ ??
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]maaleŋ
Dannoo: Dikpɛma ;Basɛma
vii. ZAGGƐƐ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]maaleŋ
Koɔreba (FARMERS)
•Beyoŋ ni u wurpula
i. NABƐGLƐ iɛu(donkey-like animal), Lali dzoŋdzaŋ
maaleŋ
• Beyoŋ zag vuo !! Minɛminɛ kyᴐŋ kone!!
ii.ZENDAALƐ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]nᴐ - nakyagre (fowl with 5 toes)
maaleŋ
• Bɛ zᴐm wurpila ku kyen teng !!
iii. NAKYIƐLƐ Appellations
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Zendaama ; Nakyagama
maaleŋ
•Zɛndaa kyi kubɛr(na arr)ŋmamɛ
iv. DANTEƐLƐ(Dɛgabɛ)
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]maaleŋ
Zɔɔ Zɔɔreba(WARRIORS)
i.BƐRKOƆNƐƐ( teɛ)
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]maaleŋ
● Walpieluu nᴐŋ gaanu!!
ii.GBAANƐ Walpieluu(Deer)
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]maaleŋ
• Wala eelɛ gang daa!!
iii. GANƐ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]maaleŋ
•Zɛbri gole(they do not engage in hand combat)
Dannoo :Bɛrwᴐma; Walpielma
i. KUSIELE (teɛ)
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Lion(gbene)
maaleŋ
•Kusiele gbene!!
ii. KPIƐLLƐ (playmate to rain god)
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]maaleŋ
Python(zun) Zaza kyile /kure
•sabir beyen yᴐ waari!!
iii. KUSƐBLƐ Teɛ poᴐ saab ; teɛ bᴐg kõᴐ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]maaleŋ
•sabir beyen lo maali zie!!
iv. PURYIILE molu-springs when running(Mulu-donkey-like)
maaleŋ
•zazakyile lo paali bᴐg
v).KUWƐRƐ Zipig(heavier than antelope)
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]maaleŋ
Kuwɛrɛ nᴐŋ naa !
(vi).YƆWAARƐ Appellations : Kurema
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]maaleŋ
VURBAALƐ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]maaleŋ
•KYIKYƐU Bayɛlu(Ancestor) hence Bayɛlu ma
i.BEKOƆNƐ (Dakyari/Daɓolɛ) Pregnant he-goat;fruit of a dead tree
maaleŋ
Vurbaa!!; kyakyapila nyɛ saŋ kõɔ!!
ii. KANTIƐLƐ Burŋwãã(secretary bird), any empty container
maaleŋ
Tᴐmɛ gbongbor!!,
Kpɛ la Tom!!
iii. KPOLAARƐ cattle egret(kyakyapila),duᴐlu,fish in a well,
maaleŋ
za ŋmɛr laar !!
pɔge na maŋ gaŋ kyɛ leɛ o niŋe ko o serɛ. (Woman lying down face-to-face with a man)
Saabo naŋ teɛ bogi poɔŋ(TZ located in a hole of a tree trunk)
dannoo (Appellations: Bayɛluma
Teenɛɛ HERBAL MEDICINES
6 i KPANYANGNƐ Red dove (ŋmam ziɛ)
maaleŋ
Bimbiile Kpanyaŋ!!,
Dunyɛ nuᴐr gaŋ suᴐ!!
ii. BIMBIILE Vulture(sigdun)
maaleŋ
Ku gbil ku di zaan!!;zaan/zagri zᴐ mᴐ tii!!
iii. TAADIILE Fowl with no furthers on the neck(nᴐnyukpalɛ)
maaleŋ
wur nᴐ pila ku yaŋ piɛmɛ !!
Appellations:Zukpomar;Silama; Mᴐtiima Siduŋma TRADERS /Migrants (YƐRI)
7 ii. HAYORO Playmates = Mɛtuᴐlɛ
maaleŋ
ii. BƐNYIINƐ Red dove
ARTISANS
8 i. BAAKAALƐ KYEƐ= squirrel,Dazugr daa,
iv. KYƐBƐRBƐ Dazugr
maaleŋ
*Bɛkyɛrɛ!! Appellations: Dazugrma
BOATMEN /Swimmers
9 i.MƐTOƆLƐ ib zugr ŋmaa, Man garka ɛ garka (ANACONDA)
maaleŋ
* yir beyen mɛ tᴐ mann !! Any creature living in water
* taŋzu gbeli(bells) ziir !! Appellations:Mɛtᴐma
maŋ kur piɛl/pula!!(white rock in water)