Vare le yelbulo

Dagaaba Kyiire Ane Ba Doma

Yizie Wikipiideɛ

Doma e la Dagaaba lammogroŋ kanyɛfɛroŋ poɔ,teŋɛzu bonvore kaŋa naŋ daŋ faa bal kaŋa saakommine nyɔvɔɛ bee a maale ba,ka ba paa nyɔge a bonvore na tage bege ka o waa ŋa ba seɛ bee ba kaŋa . Kyiiruŋ la ka neɛ ko bee ɔɔ o doma. Doma zaa waa la kyiiruŋ kyɛ kyiiruŋ zaa ba wa Doma.

Dagaaba Balbal Mine ane ba Doma

maaleŋ

Danteɛleɛ- paanaa

Manlɔɔrɛɛ- kɔntɔma

Gbeɛdomɛɛ- zigi

Donaaleɛ- zigi/bɔmbɔroŋ

Kowarɛɛ- zigi

Kusielee- zigi

Paawelɛɛ- zigi

Banyenɛɛ- seɛne/zampoŋ

Emoɔlee- ŋmanzeɛ

Bimbiilee- gyuuni

Naayiree(kansaabɛɛ)- ɛbaa

Gbanɛɛ- walpieluu

Zagɛɛ- baabaa

Bɛkoɔnɛɛ- bulee zommo

Namanɛɛ- goŋgombaa

Dikpeɛlɛɛ/tielee- ŋmaaŋa

Ituolee- lɔŋ

Kyɛlarɛɛ- kperɛ.

i. DIKPIƐLƐ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

maaleŋ

(aseŋ; Dikpɛ in Lawra) Monkey (ŋmaaŋa)

● bɛ so bom ɛ di gaŋ a soba!!

ii. BASIƐLƐ( Bagre Maaloŋ saŋa)

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

maaleŋ

Monkey(originates from ancestor Basɛ)

●do teɛ leɛ sig tulmo!!

iii. TEƐDEME ŋmaaŋa (Monkey)

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

maaleŋ

●Zagre yiri kpɛ moᴐ!!; ku di bããlu!!

iv.TEƐLƐ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

maaleŋ

●nyaa miime seɛ gbɛrkaba!!

v. NAAYIREE

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

( di ŋaamkyolom) Crocodile(Ɛbaa),Lizard(bandaa),Woo, Uu

maaleŋ

●zᴐ wɛr taŋ!!;Tampuor gaŋ lᴐg (sheath/poison?)!!

vi. MDILAMPOƆOLƐ ??

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

maaleŋ

Dannoo: Dikpɛma ;Basɛma

vii. ZAGGƐƐ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

maaleŋ

Koɔreba (FARMERS)

•Beyoŋ ni u wurpula

i. NABƐGLƐ iɛu(donkey-like animal), Lali dzoŋdzaŋ

maaleŋ

• Beyoŋ zag vuo !! Minɛminɛ kyᴐŋ kone!!

ii.ZENDAALƐ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

nᴐ - nakyagre (fowl with 5 toes)

maaleŋ

• Bɛ zᴐm wurpila ku kyen teng !!

iii. NAKYIƐLƐ Appellations

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Zendaama ; Nakyagama

maaleŋ

•Zɛndaa kyi kubɛr(na arr)ŋmamɛ

iv. DANTEƐLƐ(Dɛgabɛ)

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

maaleŋ

Zɔɔ Zɔɔreba(WARRIORS)

i.BƐRKOƆNƐƐ( teɛ)

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

maaleŋ

● Walpieluu nᴐŋ gaanu!!

ii.GBAANƐ Walpieluu(Deer)

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

maaleŋ

• Wala eelɛ gang daa!!

iii. GANƐ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

maaleŋ

•Zɛbri gole(they do not engage in hand combat)

Dannoo :Bɛrwᴐma; Walpielma

i. KUSIELE (teɛ)

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Lion(gbene)

maaleŋ

•Kusiele gbene!!

ii. KPIƐLLƐ (playmate to rain god)

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

maaleŋ

Python(zun) Zaza kyile /kure

•sabir beyen yᴐ waari!!

iii. KUSƐBLƐ Teɛ poᴐ saab ; teɛ bᴐg kõᴐ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

maaleŋ

•sabir beyen lo maali zie!!

iv. PURYIILE molu-springs when running(Mulu-donkey-like)

maaleŋ

•zazakyile lo paali bᴐg

v).KUWƐRƐ Zipig(heavier than antelope)

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

maaleŋ

Kuwɛrɛ nᴐŋ naa !

(vi).YƆWAARƐ Appellations : Kurema

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

maaleŋ

maaleŋ

•KYIKYƐU Bayɛlu(Ancestor) hence Bayɛlu ma

i.BEKOƆNƐ (Dakyari/Daɓolɛ) Pregnant he-goat;fruit of a dead tree

maaleŋ

Vurbaa!!; kyakyapila nyɛ saŋ kõɔ!!

ii. KANTIƐLƐ Burŋwãã(secretary bird), any empty container

maaleŋ

Tᴐmɛ gbongbor!!,

Kpɛ la Tom!!

iii. KPOLAARƐ cattle egret(kyakyapila),duᴐlu,fish in a well,

maaleŋ

za ŋmɛr laar !!

pɔge na maŋ gaŋ kyɛ leɛ o niŋe ko o serɛ. (Woman lying down face-to-face with a man)

Saabo naŋ teɛ bogi poɔŋ(TZ located in a hole of a tree trunk)

dannoo (Appellations: Bayɛluma

Teenɛɛ HERBAL MEDICINES

6 i KPANYANGNƐ Red dove (ŋmam ziɛ)

maaleŋ

Bimbiile Kpanyaŋ!!,

Dunyɛ nuᴐr gaŋ suᴐ!!

ii. BIMBIILE Vulture(sigdun)

maaleŋ

Ku gbil ku di zaan!!;zaan/zagri zᴐ mᴐ tii!!

iii. TAADIILE Fowl with no furthers on the neck(nᴐnyukpalɛ)

maaleŋ

wur nᴐ pila ku yaŋ piɛmɛ !!

Appellations:Zukpomar;Silama; Mᴐtiima Siduŋma TRADERS /Migrants (YƐRI)

7 ii. HAYORO Playmates = Mɛtuᴐlɛ

maaleŋ

ii. BƐNYIINƐ Red dove

ARTISANS

8 i. BAAKAALƐ KYEƐ= squirrel,Dazugr daa,

iv. KYƐBƐRBƐ Dazugr

maaleŋ

*Bɛkyɛrɛ!! Appellations: Dazugrma

BOATMEN /Swimmers

9 i.MƐTOƆLƐ ib zugr ŋmaa, Man garka ɛ garka (ANACONDA)

maaleŋ

* yir beyen mɛ tᴐ mann !! Any creature living in water

* taŋzu gbeli(bells) ziir !! Appellations:Mɛtᴐma

maŋ kur piɛl/pula!!(white rock in water)