Dagaaba Kaaŋ/Kãã
| Aŋa yitaalombile | vegetable fat |
|---|---|
| Made from material | sheanut |
| Natural product of taxon | Butyrospermum parkii, Vitellaria paradoxa |

Kãã : Kãã Dagaaba poɔ e la boŋ yuori kaŋa ko ba Dagao zaa na be Dagapaaloŋ poɔ. Anaŋ la ka ba maŋ de maale neŋ ba seemaa bee bondirii ka ba naŋ ane ba yiridemɛ di. [1]Daga kãã e la tēē ko ba bonso ka neɛ de a zɛ o eŋɛ, bee ba maŋ baŋ de a la zɛ bileɛ ba naŋ doge ka o koba ba taaŋ. A ananso la ka o taa laafeɛ a baa neŋ. Ka Dagapɔge na maale bondirii ka kãã kyɛbe o ba ma boɔra a maaloŋ, a lɛ wulli ka kãã e la boŋyuori kaŋa aŋa pɔge pɔge na taa yuori lɛ.[2][3]
Kãã
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
kãã ba naŋ maŋ de kyooma yi tããdaare maale ne
Kaaŋ bee Kãã e la bondiraa kaŋa nensaala laŋkpeɛbo poɔ. Kãã la a nensaala maŋ de a maale neŋ a bondiiri mine teseŋ zeɛre dogebo ane a taaba. Aseŋ,seŋkãã,taama kãã.
Kãã parɛɛ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
*bondirii kãã
*Mansimɛ kãã

*Kãã zeɛraa ane ataaba
Kãã Tɔna/ɔ A Teŋɛzu KYɛ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Kãã taa taa la tɔna yaga ko nensaalba ane masimɛ zaa.
Kãã la maŋ soŋ nensaala endaa aŋa saseɛsaŋa, anaŋ la ka o soba maŋ de sɔ o eŋɛ ka o ta vare.
A meŋ la ka ba maŋ de maala ne te bondirii wagere zaa ka ba naŋ wa maala bondirii bee seemãã.
Kã meŋ la ka ba maŋ de fɔɔre neɛ nu,gbɛre bee ka neɛ endaa zie kaŋa zaa wa dɔɔ bee kɔɔ. Kãã la ka ba maŋ de nyɔge ne.
Ka neɛ nyu tēē aŋa tēē faa kaŋa naŋ na baŋ iri o soba nyɔvore gbɛɛ yaga kãã la ka ba de nyɛɛle ko soba ka o nyu.
Kãã taa la tɔna/ɔ yaga ko nensaalba a teŋɛ zu kyɛ.
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
Dagakãã pelaa tõɔbo e la dagaaba tonnoɔre kaŋa ba laŋkpeɛbo poɔ.Pɔgebɔ la maŋ tõɔrɔ dagakãã te daga yiriŋ.N na manne la yɛlɛ fēē n naŋ baŋ a yi dagakãã toɔbo poɔ ka Ana la; A danweɛ soba, ba maŋ sɔge LA bee a tɔ la a kyooma ka a yi a pɛge poɔ. Ka baŋ was e baare kyɛ nyɛ ka a kyooma dɛge la, ba maŋ doge LA kõɔtɔloŋ a pɛge ka a yi sɛre ka ba deɛle.A kyooma was KO baare ba maŋ bugi a la tōɔre poɔ ka a ta maaleŋ bi kyɛ ka ba yaa. A yiiluŋ soba, ba maŋ made LA vūū a kyeen ka a ko. Ka anaŋ wa ko baare, ba maŋ eŋ la laa poɔ a kyɛ gɔɔ ne tampɛloŋ kyɛ kyɔre muri pelaa a poɔŋ. Ba maŋ e la ŋaa ka sefaare ta tõɔ kpɛ a kãã poɔ. A yi be meŋ,ba maŋ erɛ a LA neɛre zu kyɛ pampanna maasimi naŋ yi zuiŋ, ba erɛ a LA a maasin poɔ ka a be. Ba pãã maŋ po la a kãã amɛ eŋ laare ayi poɔ ka anaŋ e yaga la lɛ kyɛ pãã piili a nagera bee a puuro ziiri mine. Ka toloŋ saŋa wa la, ba maŋ enne la kɔmmaaroŋ fēēfēē kyɛ nagera kyɛ ka ɔɔre bee borenyɛ vuo poɔ la, ba maŋ enne la kõɔloŋ fēēfēē ka a the pɛle welwel lɛ. Ba pãã maŋ kyuuri me la kõɔ yaga a tõɔ iri a kãã kyɛ bare a bompurimo a wa de yi kyiri bare bee ka ba miri gaademe kɛkɛrɛɛ ka Donne ta ɔɔ a. Ba pãã maŋ doge la a kãã na ba naŋ iri, ba mine ziiri mine, maŋ eŋ la koɔ a kãã poɔ ka a ta siri baare. Ka kãã ŋa wa be, ba maŋ toge la biŋ ka mãã kyɛ ka ba pãã silk bee a wele eŋ lavelaa poɔ a biŋ dɔgerɔ bee ka ba gbuli a kpɛ dāā poɔ koɔre.
Zie Naŋ A Kãã Na Maŋ Yi
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
Kãã Dagaaba poɔ ba yire zie zaa ka taaŋ teɛ eŋɛ naane, onaŋ la maŋ wo wone ka o woma na la ka te boɔla ka kyuunɛ te Dagapaaloŋ poɔŋ.[4] A kyuune na poɔ la ka ba maŋ nyɛ a kãã ama yineŋ kyɛ a teɛ la pãã meŋ maŋ wo a kyuunɛ ama ka de maale ka a e a kãã.
Taŋaa Teɛ.
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
N waana la ka n de dɛme yaare ne Dagaaba yuori te- yuore kaŋa ba naŋ boɔlɔ tããŋaa.
Boŋ la tããŋaa? O e la teɛ nam be Daga- paaloŋ zie zaa. O ba e te- sɛlaa. O maŋ buli la o meŋa kɔɔlɔ poɔ. Ona la pore gaŋ a teere zaa Daga- paaloŋ gbaŋdige ŋa.
Waaloŋ :- Tããŋaa ba baara woge aŋa gɔŋo bee kogi. O maŋ seŋ la kyiraa kye ka o meŋa waa sɔgelaa . O taa tɔnɔ yaga ko Dagaaba. Amine la ama
Wɔma. Ba maŋ di la o wɔma ba nam bɔɔlɔ tããma.
Ba de la o wɔma ba naŋ boɔlɔ kyooma tɔ ne kãã,
de maala ne deebo, tɔɔrɔ ne faŋfane,nyigerɛ ne fentilɛ kyɛ maŋ so koɔ zɛ.ka baloo yi.
2. Daare :- Ba maŋ de mare la vuu a maale ne deebo, doge ne dãã, kyɛ kyeene boma yaga. Ba maŋ de la daare meŋ nyige na saala Ba maŋ de la daare meŋ lɔɔ ne die.
3. Dapɛgɛ:- Mɛmɛreba maŋ de la a pɛgere nyoɔ̈ ne ba bommɛre.
4. Vaare :- A e la kuoloŋ ko kɔreba, kyɛ waa maaroŋ ko noba ŋmentantuo saŋa.
Boŋ La Ka Ba Maŋ De Kãã E Neŋ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Kãã te Dagapaaloŋ ma baŋ dogɛ la zeɛre aŋa Bondirii poɔ maaloŋ.Ameŋ ma baŋ toŋ la tēē toma, ka neɛbeɛrɛ ba ma de a la zɛ o soba.Kyɛ Leɛ de a fɔɔre ne neɛ eŋɛ zie kaŋa na kɔɔŋ ka na fɔɔre o soba, Dagakãã la ka ba maŋ de e ne a lɛ.[5]
Kãã Tɔna
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Kãã taa la tɔna yaga ko neɛ la neɛ zaa na be teŋɛ zu kyɛ. Neɛ ma sɔ la kõɔ a de kãã zɛ, a maala bondirii a de kãã eŋ, Ka neɛ le ka o nu bee zie kaŋa kao kãã la ba ma de a fɔɔre neŋ o soba zie kabaa na. A le wuli kãã taa la tona yaga ko nensaalaba a teŋɛ zu kyɛ.[5][6]
Te maŋ de la kãã eŋ te mɔsimere poɔ aseŋ, popo, lɔɔre ane a taa ba kaŋa. Ka kãã naane o koŋ baŋ zo gaa zie zaa a ba saaŋ. Kãã taa la tɔna ko boŋvoba ane ana na ba voorɔ meŋ.[6]
Sommo yizie
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- ↑ https://www.kew.org/plants/shea-tree
- ↑ https://web.archive.org/web/20240616193614/https://abenaoffehgyimah.com/blog/the-mother-of-all-african-trees-shea
- ↑ https://www.unep.org/news-and-stories/video/long-walk-save-shea-butter-tree-africa
- ↑ https://www.istockphoto.com/photos/shea-butter-tree
- 1 2 https://www.youtube.com/watch?v=ZmJemI_TEpw
- 1 2 https://hamamat.com/blogs/kings-and-queens/the-importance-of-shea-butter-trees-in-empowering-women-and-reducing-unemployment-in-ghana