Vare le yelbulo

Chakali language

Yizie Wikipiideɛ
Chakali language
kɔkɔre, modern language
Aŋa yitaalombileGurunsi Maale eŋ
PaaloŋGhana Maale eŋ
Indigenous toNorthern Region, Ɔpa Wɛse Irigyin Maale eŋ
Ethnologue language status6b Threatened Maale eŋ

Chakali (tʃàkálɪ́ɪ́) e la Gur ma-kɔkɔre kaŋ̍a na be a Ghana,a taa yelyellbe ka ba baŋ̍ ta 3,500 noba naŋ̍ be a Wa East District a Upper West Region. Gbɛɛ yaga, Chakali yelyelba ziiri la Tiisa, Sogla, Tousa, Motigu, Ducie, Katua ane Gurumbele kori. A ba gyamaa zie kyaare Chakali yeluu meŋ̍ maŋ̍ yeli la Wali bee Bulengi. Ba mine taa la sagedeebo ka a Chakali kɔkɔre na ta la wagere kaŋ̍a e o toɔre ne, Wali ane Bulengi a e a kɔkɔre na yoŋ̍ o noba na maŋ̍ yelle a paaloŋ̍ na poɔ.[1]

Chakali fonologyi deɛ eɛ la a Gur kɔkɔre, a taa kɔkɔgaale,voonebinyaŋ̍ene kpɛtaaloŋ̍, ane talaŋ̍kpeԑŋ̍aa voonebidaare. A gyamaa zie a Chakali's kɔkɔtɛgɛ gaa be la a parԑԑ ata kaŋ̍a poɔ naŋ̍ e C(voonebidaare)V(voonebinyaŋ̍ene), CVC ane CVV. A kɔkɔtɛgere mine meŋ̍ na be a Chakali e la yelmeŋ̍ɛ kyɛ a ba maŋ̍ be a soga kɔkɔgere yelbie poɔ.

Voonebinyaŋ̍ene

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Chakali taa la zeltaane ane zelbataane voonebinyaŋ̍enyaane, meŋ̍ na baŋ̍ voonebinyan-yɛrɛɛ ane voonebinyan-pɔgre, na maŋ̍ taa tonnoɔre voonebinyaŋ̍ene kpɛtaaloŋ̍. Ba na de a ka a e "pɔnte-nakaare" voonebinyaŋ̍ene na e zɛlle kpɛtaaloŋ̍, /a/ na baŋ̍ e la [ɑ] ka fooŋ̍ tuoro a -ATR voonebie, kyɛ ana ba e phonomic. Meŋ̍ paale, [ə] meŋ̍ beebe la yi epenthesis bee voonebinyaŋ̍ene sigiruu.

Niŋ̍e Puori
Yuori Pɔgere
−ATR +ATR −ATR +ATR
Puori ɪ i ʊ u
Soga ɛ e ɔ o
Yɛrɛɛ a

A voonebinyaŋ̍ene zaa na eɛ la nyɔ-ɛremɛ, na maŋ̍ taa yiibu yi voonebidaare mine nyɔ-ɛroŋ̍ bee kɔkɔ-kpeԑŋ̍aa kyeɛloo. Nyɔ-ɛremɛ voonebinyaŋ̍ene maŋ̍ baŋ̍ be la yelbie mine poore, yi mannewuluu na be minimal pɛɛ:

  • /zʊ̀ʊ̀/ 'enter', /zʊ̃̀ʊ̃̀/ 'laziness'
  • /fáà/ 'ancient', /fã̀ã̀/ 'do by force'
  • /tùù/ 'go down', /tṹṹ/ 'honey'

Sɛgebidaare

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  Labial Alveolar Postalveolar/
Palatal
Velar Glottal
plain labial
Nasal m n ɲ ŋ ŋ͡m  
Stop p  b t  d t͡ʃ  d͡ʒ k  ɡ k͡p  ɡ͡b ʔ
Fricative f  v s  z       h
Approximant   l j   w  
Rhotic   r~ɾ      
  • /t/ na maŋ̍ [r] yelbie maaloo poɔ.
  • /k/ ane /g/ na maŋ̍ e [ɣ] voonebinyaŋ̍ene poɔ.
  • Nyɔ-ɛremɛ zaa maŋ̍ eɛ [ŋ] yelbie maaloo poɔ.

Yelbie Gaŋ̍gyere

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Chakali e la erɛ–eroŋ̍–eterɛ kɔkɔre.

Gbɛɛ yaga a kɔkɔtɛgɛ na naŋ̍ be a Chakali maŋ̍ baŋ̍ taa la yeni, ayi, kɔkɔtegere ata, kyԑ ka kɔkɔtɛgere ata demɛ na maŋ̍ baŋ̍ laŋ̍ɛɛ taa e kɔkɔtɛgere ayi yoŋ̍ a be a eroŋ̍ gbɛɛ yaga na maŋ̍ be a Chakali.

Chakali’s nambare na baŋ̍ poŋ-eŋ̍ la atomic nambare ane complex. Atomic nambare la 1-8, 10, 20, 100, ane 1000. Kyԑ ka Kɔmpelɛse nambare na baŋ̍ nyԑ la eebo yi nambare iri-baroo, de-lantaa ane/bee nambare mɔtipolikasi. Aseŋ̍. fɪ́dɪ̀dɪ́gɪ́túò (pie ne awai) e la de-lantaa fɪ́ (10), dɪ (ande), neŋ̍ dɪ́gɪ́tūō (9). Kyɛlle kyɛ: A 11-19 /dɪ/ na baŋ̍ leɛre la eŋ̍ /d/ ka ana wuli ka a nambare naŋ̍ piili ne la sԑgebinyaŋ̍ene teseŋ̍ fɪ́dàŋɔ̃ (15).

Nambare 21-99 yi la a mɔtipolikasi ne 20; aŋ̍a ma French nambare poɔ, be ka 80 taa nyaamo yine mɔtipolikeesi 4 gbԑԑ 20, quatre-vingt. Aseŋ̍: màtféó álɪ́é ànɪ́ fɪ́dālʊ̄pɛ̀ (57) ka a o leɛroo e lezare, ayi ane pie ne ayɔpoi.

Nambare 101-999 ande 1001+ meŋ̍ maŋ̍ taa la maalo na taaba, mɔtipokeesi ne 100 sere ane 1000 sere. Aseŋ̍: 1999 la tʊ́sʊ̀ ànɪ́ kɔ̀sá dɪ́gɪ́tūō ànɪ́ màftéó ànáásɛ̀ àní fɪ́dɪ̀dɪ́gɪ́túò, ka a o leɛroo e 1000 ane 100's, 9 neŋ̍ 20, 4 ane 19.  Kyɛlle kyɛ: kɔɔ ane turi taa la yageroŋ̍.[2]

Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  1. https://zenodo.org/record/344813
  2. https://zenodo.org/record/344813