Bissa Kɔkɔre
| Aŋa yitaalombile | Mande |
|---|---|
| Paaloŋ | Burkina Faso, Ghana, Togo |
| Ethnologue language status | 5 Developing |
Bissa (bee Bisa(yeni), Bisan, Bissanno ( yaga), e la mande noba mine kaŋa bale meŋ naŋ a Burkina-Faso sazu kpakyaga seŋ, Northeastern Ghana ane a northern seŋ a Togo poɔ la ka a kɔkɔre yelbe a bebe. A ba kɔkɔre Bisa,[1] yi la taa ne Mande kɔkɔre kyɛ a ba yitaa ne bee a ba e yenaa ane a Borgu paaloŋ noba naŋ be a Northeast a Benin ane Northwest Nigeria poɔ, a paale Busa, Boko, ane Kyenga. A yokpɛgela kaŋa la Bissa bee Busansi a Mossi noba ane a Kusasi noba la maŋ yeli a ŋaa.
Yoe
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A youri sɛgebo meŋa la Bissa. o meŋ na baŋ la sɛge la Bisa, kyɛ a yuori a Mossi kɔkɔre poɔ la Busansi (yeni) kyɛ ka Busanga (yaga), a ŋaa ba seŋ ka o taa buriburuu ne a Bisa kɔkɔre naŋ be a Zambie poɔ bee Busa kɔkɔre naŋ be a Nigeria ane Benin poɔ.
Kɔkɔre Yelbu ziiri
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Burkina Faso, Bissa kɔkɔre la ka ba yele a Boulgou poɔ, Koulpélogo, ane Kouritenga la e noba naŋ be a Centre-Est Irigiŋ poɔ, a Bazaga ane Zoundwéogo meŋ la noba naŋ be a Centre–Sud Irigiŋ poɔ (Garango, Gomboussougou, Zabré, ane Tenkodogo Cities), a pãã de ne Boudry Department naŋ be a Ganzargou la noba meŋ naŋ be a Plateau-Central Irigiŋ paaloŋ poɔ.
Ghana poɔ, Bissa kɔkɔre, Bawku paaloŋ poɔ la ka ba yele a kɔkɔre, ane tembilii mine anuu naŋ ŋmaa viiri a Bawku paaloŋ poɔ, a paaloŋ mine naŋ ɔpa irigiŋ ane a tenne mine meŋ naŋ be a Noth east Irigiŋ poɔ.
Togo poɔ, Bissa kɔkɔre yelbu meŋ be la o toɔraa lɛ, Tone Prefecture of the Savanes Irigiŋ. Ka fooŋ ta Ivory Coast poɔ ba meŋ yele la a Bissa kɔkɔre a be.
Kɔkɔre tɔnɔ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Peɛroo wuli ka Bissa kɔkɔre e bone naŋ pore yaga a gaŋ o taaba zaa a Mande kɔkɔre naŋ be a Ghana ane Togo poɔ. A poɔ la a Eastern Mande kɔkɔre laŋgbuli poɔ, kɔkɔɛ gyamaa paale la a poɔ a gaa te tɔ Volta baa (river) ane Borgu paaloŋ(kingdom) a pããã paale Boko, Samo ane Bokobaru.
Kɔkɔkpɛgelɛ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Bissa taa la kɔkɔɛ anaare:
1. Barka bee Baraka (O na la ka baŋ ka o e Eastern Bissa)
2. Gormine bee Gourmyne o na ne a Barka kɔkɔre yelbu zaa peɛlɛ taa a YARGATENGA bee YARGATALA poɔ.
3. Lebre bee Zeba (O na la ka neɛzaa baŋ ka o e Western Bissa kɔkɔre)
4. Leere ( o na la ka ba baŋ ka o e a Northern Bissa kɔkɔre)
A Bissa kɔkɔɛ ama zaa poɔ onaŋ banaŋ yele yaga bee onaŋ pore gyamaa la a Barka ane Lebre kɔkɔɛ.
Ka fooŋ la gaa a East Bissa noba Barka bee Baraka kɔkɔre la ka ba yele. Kyɛ ka fooŋ la ka kaa a West meŋ seŋ, fo na nyɛ la ka Lebre bee Zeba kɔkɔre la ka ba meŋ yele. Ka fo la kaa a North meŋ seŋ fo na nyɛ ka Lere kɔkɔre la ka a noba meŋ yele. Ka fo la kaa a Kompare (south) seŋ banaŋ eŋ ba ba taa ka kɔkɔre ŋa la ka ba yele yaga bee bama la e fẽẽ a Bissa kɔkɔɛ zaa ka ba yele a paaloŋ na poɔ bee a be seŋ.
Voono
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Voonebinyaane
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]| Niŋe | Soga | Puori | |
| Pɔgeraa | i, ĩ | u | |
| Pɔge-fẽẽ | I , ĩ | Ʊ, Ʊ᷉ | |
| Pɔgekyɛle | e | o | |
| Yuokyɛle | ɛ, ɛ᷉ | a, ã | ɔ, ɔ᷉ |
| Yuoraa | a, ã |
Voonebidaare
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]| Nɔgbɛmɛ | Kɔkɔyoraa | Talaŋkpeɛŋaa | Talambaaloŋ | ||
| Nyɔɛremɛ | M | n | ᶮ | ŋ | |
| Puridaayi | Bavoono | P | T | K | |
| Voono | B | D | g | ||
| Fooroo | Bavoono | f | S | ||
| Voono | v | Z | |||
| Approximant | i | j | w | ||
| Trill | r | ||||
Sɛgebo Sɛgebie
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]| A | B | C | D | E | Ǝ | Ɛ | F | G | H | I | Ɩ | J | K | L | M | N | Ny | Ŋ | O | Ɔ | P | R | S | T | U | Ʋ | V | W | Y | Z |
| a | b | c | d | e | ǝ | ɛ | f | g | h | i | ɩ | j | k | l | m | n | ny | ŋ | o | ɔ | p | r | s | t | u | ʋ | v | w | y | z |
A sɛgebie ama naŋ tua a puliŋ la ka Bissa Barka kɔkɔre maŋ de sɛgerɛ ne.
Bissa-Barka Sɛgebie (Burkina-Faso) [3]
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]| A | B | D | E | Ɛ | Ǝ | F | G | H | I | Ɩ | K | L | M | N | Ɲ | Ŋ | O | Ɔ | P | R | S | T | U | Ʋ | W | Y | Z |
| a | b | d | e | ɛ | ə | f | g | h | i | ɩ | k | l | m | n | ɲ | ŋ | o | ɔ | p | r | s | t | u | ʋ | w | y | z |