Vare le yelbulo

Bissa Kɔkɔre

Yizie Wikipiideɛ
Bissa Kɔkɔre
kɔkɔre, modern language
Aŋa yitaalombileMande Maale eŋ
PaaloŋBurkina Faso, Ghana, Togo Maale eŋ
Ethnologue language status5 Developing Maale eŋ

Bissa (bee Bisa(yeni), Bisan, Bissanno ( yaga), e la mande noba mine kaŋa bale meŋ naŋ a Burkina-Faso sazu kpakyaga seŋ, Northeastern Ghana ane a northern seŋ a Togo poɔ la ka a kɔkɔre yelbe a bebe. A ba kɔkɔre Bisa,[1] yi la taa ne Mande kɔkɔre kyɛ a ba yitaa ne bee a ba e yenaa ane a Borgu paaloŋ noba naŋ be a Northeast a Benin ane Northwest Nigeria poɔ, a paale Busa, Boko, ane Kyenga. A yokpɛgela kaŋa la Bissa bee Busansi a Mossi noba ane a Kusasi noba la maŋ yeli a ŋaa.

A youri sɛgebo meŋa la Bissa. o meŋ na baŋ la sɛge la Bisa, kyɛ a yuori a Mossi kɔkɔre poɔ la Busansi (yeni) kyɛ ka Busanga (yaga), a ŋaa ba seŋ ka o taa buriburuu ne a Bisa kɔkɔre naŋ be a Zambie poɔ bee Busa kɔkɔre naŋ be a Nigeria ane Benin poɔ.

Kɔkɔre Yelbu ziiri

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Burkina Faso, Bissa kɔkɔre la ka ba yele a Boulgou poɔ, Koulpélogo, ane Kouritenga la e noba naŋ be a Centre-Est Irigiŋ poɔ, a Bazaga ane Zoundwéogo meŋ la noba naŋ be a Centre–Sud Irigiŋ poɔ (Garango, Gomboussougou, Zabré, ane Tenkodogo Cities), a pãã de ne Boudry Department naŋ be a Ganzargou la noba  meŋ naŋ be a Plateau-Central Irigiŋ paaloŋ poɔ.

Ghana poɔ, Bissa kɔkɔre, Bawku paaloŋ poɔ la ka ba yele a kɔkɔre, ane tembilii mine anuu naŋ ŋmaa viiri a Bawku paaloŋ poɔ, a paaloŋ mine naŋ ɔpa irigiŋ ane a tenne mine meŋ naŋ be a Noth east Irigiŋ poɔ.

Togo poɔ, Bissa kɔkɔre yelbu meŋ be la o toɔraa lɛ, Tone Prefecture of the Savanes Irigiŋ. Ka fooŋ ta Ivory Coast poɔ ba meŋ yele la a Bissa kɔkɔre a be.

Kɔkɔre tɔnɔ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Peɛroo wuli ka Bissa kɔkɔre e bone naŋ pore yaga a gaŋ o taaba zaa a Mande kɔkɔre naŋ be a Ghana ane Togo poɔ. A poɔ la a Eastern Mande kɔkɔre laŋgbuli poɔ, kɔkɔɛ gyamaa paale la a poɔ a gaa te tɔ Volta baa (river) ane Borgu paaloŋ(kingdom) a pããã paale Boko, Samo ane Bokobaru.

Kɔkɔkpɛgelɛ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Bissa taa la kɔkɔɛ anaare:

1.   Barka bee Baraka (O na la ka baŋ ka o e Eastern Bissa)

2.   Gormine bee Gourmyne o na ne a Barka kɔkɔre yelbu zaa peɛlɛ taa a YARGATENGA bee YARGATALA poɔ.

3.   Lebre bee Zeba (O na la ka neɛzaa baŋ ka o e Western Bissa kɔkɔre)

4.   Leere ( o na la ka ba baŋ ka o e a Northern Bissa kɔkɔre)

A Bissa kɔkɔɛ ama zaa poɔ onaŋ banaŋ yele yaga bee onaŋ pore gyamaa la a Barka ane Lebre kɔkɔɛ.

Ka fooŋ la gaa a East Bissa noba Barka bee Baraka kɔkɔre la ka ba yele. Kyɛ ka fooŋ la ka kaa a West meŋ seŋ, fo na nyɛ la ka Lebre bee Zeba kɔkɔre la ka ba meŋ yele. Ka fo la kaa a North meŋ seŋ fo na nyɛ ka Lere kɔkɔre la ka a noba meŋ yele. Ka fo la kaa a Kompare (south) seŋ banaŋ eŋ ba ba taa ka kɔkɔre ŋa la ka ba yele yaga bee bama la e fẽẽ a Bissa kɔkɔɛ zaa ka ba yele a paaloŋ na poɔ bee a be seŋ.

Voonebinyaane

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
Niŋe Soga Puori
Pɔgeraa i, ĩ u
Pɔge-fẽẽ I , ĩ Ʊ, Ʊ᷉
Pɔgekyɛle e o
Yuokyɛle ɛ, ɛ᷉ a, ã ɔ, ɔ᷉
Yuoraa a, ã

Voonebidaare

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
Nɔgbɛmɛ Kɔkɔyoraa Talaŋkpeɛŋaa Talambaaloŋ
Nyɔɛremɛ M n ŋ
Puridaayi Bavoono P T K
Voono B D g
Fooroo Bavoono f S
Voono v Z
Approximant i j w
Trill r

[2]

Sɛgebo Sɛgebie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
A B C D E Ǝ Ɛ F G H I Ɩ J K L M N Ny Ŋ O Ɔ P R S T U Ʋ V W Y Z
a b c d e ǝ ɛ f g h i ɩ j k l m n ny ŋ o ɔ p r s t u ʋ v w y z

A sɛgebie ama naŋ tua a puliŋ la ka Bissa Barka kɔkɔre maŋ de sɛgerɛ ne.

Bissa-Barka Sɛgebie (Burkina-Faso) [3]

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
A B D E Ɛ Ǝ F G H I Ɩ K L M N Ɲ Ŋ O Ɔ P R S T U Ʋ W Y Z
a b d e ɛ ə f g h i ɩ k l m n ɲ ŋ o ɔ p r s t u ʋ w y z

Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  1. Lewis, 2009
  2. Vanhoudt, Bettie (1999). Lexique Bisa-Français. Mandenkan
  3. SIL 2016