Vare le yelbulo

Apoo Tigiri

Yizie Wikipiideɛ
Apoo tigiri
Tigiri
Ethnic groupNsawkaw Maale eŋ
ContinentAfrica Maale eŋ
PaaloŋGhana Maale eŋ
Located in the administrative territorial entityTechiman Munisipal Desekyere Maale eŋ
BezieBrong-Ahafo Region Maale eŋ

Apoo Tigiri Techiman ane Wenchi naŋ be a Western Gaana poɔ la dire a Apoo tigiri ŋa. Toloŋ ane Kɛkɛŋmɛ kyuu poɔ[1] la ka tigiri ŋa maŋ di. A tigiri ŋa diibu yelbooraa zaa ka ba pɛge a teŋɛ poɔ a yi ne yelfaare poɔ kyɛ ko a teŋɛ deme ane yideme nɔlaŋ, a yele ŋa maŋ wane la saaŋkopare yelerre yaga a ko baapaalba. A yelbiri Ápoo' yi la a yelbiri ŋa 'po' poɔ, ka o tɛgɛ la bombaboɔraa.[2]

A noba yaga zie naŋ dire a tigiri ŋa la Bone deme. Teɔhiman yoŋ poɔ naa ka ba dire o, a be e la teŋe nimizeɛ kaŋa naŋ be a Bono paaloŋ poɔ, zuma, sekpɔgɔ, yieluŋ, ane saaŋkoŋyɛlɛ la ka ba maŋ leɛ teɛre a iri zannoo Apoo tigiri diibu poɔ. A zuma, sekpɔgɔ, yieluŋ kpoŋ zie maŋ kyaare la Ashanti noba, ba la faa a Bono teŋɛ.[3]

Saaŋkompare

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Noɔre yelyaga wuli ka a tigiri ŋa piili la ne Nana Kwakye Ameyaw, ona da nimikuon wederɛ, ka noba naŋ da be a Teɔhiman paaloŋ poɔ koŋ baŋ e yɛlɛ ne emmaaaroŋ bee ane aŋa lɛ banaŋ naŋ boɔrɔ. Ba naŋ koŋ ta o zie a koŋ ko o ka lɛ o naŋ erɛ ba ba boɔraa a taaba, ba paa da faaŋ la kyɛ gaa te ŋmɛ kpɛle ŋmemɛ. A ŋmemɛ da yeli ko ba la ka ba gaa te yeli ba yelboɔraa ko a ba wederɛ, yɛ ta wa kaara o kponnoo na poɔ o naŋ be, a wegere ŋa la ka noba da sage a gaa. A noba na yeli ka "Mereko po me haw" a tɛgɛ la " N gɛrɛ la na te yeli anaŋ naŋ be n nyaa poɔ", a ŋaa la ka te ta ka "Apoo tigiri a wa tɔ zenɛ.[4]

Saaŋkonnoŋ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Ba sage de la ka ba naŋ sage yeli ba yelwonii ane ba posaa ka a yi vɛŋe la sere pɛge yi ne sfaare poɔ. Ka ba naŋ wa nara Apoo tigiri ŋa diibu, pɔgeba maŋ pɛge la ba bondimaale boma, a peere a yie poore, a dɔ a sobie zaa, a ŋaa eebo na kare la sefaare bare a yie poɔ waabo. A teŋgane kaara meŋ maŋ yɔ a teŋɛ zaa a tu yeltuuri a digi sefaare bonfaare zaa a teŋɛ poɔ sɛre ka a tigiri baŋ di. A ŋaa eebo la wagere ŋa la ba boɔlɔ "Nnusin-tuo".[5]

A saaŋkoŋ yelnimizeɛ kaŋa ba naŋ maŋ tu la "Hyereko", o tɛgɛ la "tɛmpelaa wuobu". Pɔgeba la maŋ wuo a tempelaa a yi ne Aponkosu baa poɔ a de sɔ ne a a teo ka o veɛle sɛre ka Apoo tigiri bebiri baŋ ta. A banaŋ naŋ maŋ kaara a teŋɛ ŋmemɛ maŋ sɔ la be endaa a tempelaa ka banaŋ ne a ŋmemɛ dire dɛmo.

Ba maŋ ŋmeɛrɛ gaŋgaɛ ka ka ba leɛ teɛre a teŋɛ noba a tigiri diibu bebiri piilu. A ba nakpoŋ, teŋa nembɛrɛ, nabili ane mɛrɛ maaleba deme la maŋ de ne a teŋɛ noba weɛŋ ka ka ba di aApoo tigiri ŋa. A tigiri diibu bebiri a noba maŋ koŋ bee ŋmɛ kpɛle sɔre ba bomboɔre kyɛ sɔre vɛŋkoobo a yi ba taaba zie. A naa meŋa ba maŋ yi a yɛlɛ ŋa poɔ. Ba maŋ dɔre yiri na zaa poɔ naŋ nɔkpeɛne bee yelbawontaa ka ba maale a yɛlɛ, a wagere ŋa la e wagere soŋ a maale ne nɔlaŋ.

A tigiri ŋa piilu maŋ e ko Bono naa yaa zu, a Bono paaloŋ wederɛ. A nakpoŋ ne o potuuribo maŋ kyɔŋ viiri la a yaa a kaale kaaloo kyɛ ko peroo. A yi a be a yeltuuri naŋ zaa na kyɛre maŋ tu la a yeŋe poɔ. A 'banmuhene' yaa poɔ ba maŋ maale bondikaa, wa ŋmɔgere ana la ba boɔlɔ éto', a kpeemɛ ane ŋmemɛ. A naa ayi soba maŋ kaale la kaaloo a soba naŋ kaara nakogi kyɛ ka Banmuhene a sɔre emmaaroŋ a kpeemɛ zie. Ka onaŋ wa baare ba paaŋ maŋ ŋmaa la a peroo kɔkɔre a tɔgele o zeeŋ a eŋ laa poɔ. A peroo zuure maŋ ŋmaa dɔgele a yaa zu kyɛ ka ba maale nɛne kyɛlle na a doge ko a naa potuuribu. A teŋɛ zaa gbuli maŋ meŋ maŋ ko la a kpeemɛ eto. Namine meŋ naŋ kyogi la a kaaloo a naŋ kaala, a puoro a kpeemɛ a boɔlɔ ba yoe kyɛ koro taa, ba maŋ puoro sɔre la ka o naŋ ko ba ne o maaloo kyɛ paaŋ ŋmeɛrɛ ennɛ banaŋ zaa naŋ bʋ boɔrɔ ba velaa. Ka ba naŋ wa baare, a banaŋ maŋ kaara ŋmemɛ maŋ ŋmeɛrɛ gaŋgaɛ kyɛ seɛrɛ a viiri a yaa kyɛ kyeɛrɛ yieluŋ.

A dambio daare naŋ na e a tigiri bebiri yelyaga maŋ e la a zivɛlle paala na poɔ.Yideme a Apoo tigiri ŋa poɔ maŋ laŋ la a saama ane a namine taa a maale bondirii ko ba.[6]

Seɛre e la yelnimizeɛ a tigiri ŋa poɔ. A banaŋ naŋ maŋ kaara a ŋmemɛ maŋ su la bonsuuri mine ka a yuori di ka 'doso' kyɛ ka ba sɔ a ba endaa zaa yageraa bee tɛmpelaa.[7] Sɛre ba naŋ na piili a seɛre a noba maŋ yi kaale la kaaloo a digi bee kare sefaare zaa bare ka ba paaŋ piili a seɛre. Bamine maŋ seɛre la kyɛ taa sɔre, ka mine meŋ seɛrɛ kyɛ yele ne a ŋmemɛ yelei.[8]

A Nudaare(Friday) bebiri naŋ e a Apoo tigiri meŋa, pɔge nembɛr maŋ yiele yieluŋ a mii paresɛge viiri a teŋɛ zaa. A yiele ama yokpɛgela la akokobonee' bee 'clock-crowing'. A bebiri ŋa daare, noba maŋ yi la kuri kuri poɔ a wa a teŋkpoŋ poɔ a na wa di a tigiri. Pɔgeba ane dɔba maŋ su la lɛ zaa ba naŋ boɔrɔ a tigiri ŋa eŋa. A tigiri diibu poɔ noba maŋ ɛre la vuuluŋ, yagepelaa ane yagezeɛ a sɔ ba niŋɛ. Ba maŋ kyeɛrɛ la yiele kyɛ ŋmeɛrɛ gaŋgaɛ.[9]

Ka banaŋ wa yɔ a teŋɛ zaa baare, ba maŋ poŋ la ka mine gaa 'naayiri(ahenfie)'. A paaloŋ nakpoŋ maŋ daŋ weɛŋ zɛŋe o kogi zu ka ayi soba zɛŋe tu, ka a ba kyɛlle na zɛŋe tutaa a lɛ te gaa. A banaŋ wa zɛŋe baare ba maŋ puori la taa kyɛ ka ba ko daa ane bondirii. A nakpoŋ maŋ yeli la yɛlɛ kyaare ne a Apoo tigiri, a manne tɔnɔ naŋ be a tigiri ŋa diibu poɔ kyɛ puori ba saaŋkommine bareka ne a nyɔvore. A tigiri baaroo poɔ, a bagemaalekaraa maŋ gaa la a naa yiri te yeli yɛlɛ kyɛ gbuuli a tigiri zu. A ŋaa puoriŋ ba paaŋ maŋ gaa la a baa noɔre te tu a saaŋkoŋ yeltuuri naŋ kyɛre. Ba maŋ de la tɛmpelaa ane Adwera puli ne a baa koɔ a koɔ, vaale la ka noba maŋ de tuŋ a koɔ poɔ a mere a teo bee a ŋmene. Ka ba naŋ wa e a ŋaa baare a teo maŋ leɛ kpɛ kyɛ ka a noba leɛ kyeɛrɛ Apoo yiele gɛrɛ ne a teŋɛ poɔ[10].

Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  1. https://touringghana.com/brong-ahafo-region/
  2. https://web.archive.org/web/20210206031516/https://visitghana.com/attractions/apoo-festival-1/
  3. Asihene, E. V. (1980). Apoo Festival. Private Post Bag, Tema, Ghana: Ghana Publishing Corporation. p. 18. ISBN 9964 1 0233 X.
  4. http://samuuelduodu.blogspot.com/2009/04/techiman-to-celebrate-apoo-in-style.html
  5. Yɛllɛ gbɛŋmɛbo: The opening <ref> tag is malformed or has a bad name
  6. Asihene, E. V. (1980). Apoo Festival. Private Post Bag, Tema, Ghana: Ghana Publishing Corporation. p. 46. ISBN 9964 1 0233 X.
  7. Asihene, E. V. (1980). Apoo Festival. Private Post Bag, Tema, Ghana: Ghana Publishing Corporation. p. 38. ISBN 9964 1 0233 X.
  8. Yɛllɛ gbɛŋmɛbo: The opening <ref> tag is malformed or has a bad name
  9. Han, Wendy (1980). Apoo Festival. Private Post Bag, Tema, Ghana: Ghana Publishing Corporation. pp. 43–46. ISBN 9964 1 0233 X.
  10. Yɛllɛ gbɛŋmɛbo: The opening <ref> tag is malformed or has a bad name