Vare le yelbulo

Apoo Tigiri

Yizie Wikipiideɛ

Apoo Tigiri

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Techiman ane Wenchi naŋ be a Western Gaana poɔ la dire a Apoo tigiri ŋa. Toloŋ ane Kɛkɛŋmɛ kyuu poɔ[1] la ka tigiri ŋa maŋ di. A tigiri ŋa diibu yelbooraa zaa ka ba pɛge a teŋɛ poɔ a yi ne yelfaare poɔ kyɛ ko a teŋɛ deme ane yideme nɔlaŋ, a yele ŋa maŋ wane la saaŋkopare yelerre yaga a ko baapaalba. A yelbiri Ápoo' yi la a yelbiri ŋa 'po' poɔ, ka o tɛgɛ la bombaboɔraa.[2]

A noba yaga zie naŋ dire a tigiri ŋa la Bone deme. Teɔhiman yoŋ poɔ naa ka ba dire o, a be e la teŋe nimizeɛ kaŋa naŋ be a Bono paaloŋ poɔ, zuma, sekpɔgɔ, yieluŋ, ane saaŋkoŋyɛlɛ la ka ba maŋ leɛ teɛre a iri zannoo Apoo tigiri diibu poɔ. A zuma, sekpɔgɔ, yieluŋ kpoŋ zie maŋ kyaare la Ashanti noba, ba la faa a Bono teŋɛ.[3]

Saaŋkompare

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Noɔre yelyaga wuli ka a tigiri ŋa piili la ne Nana Kwakye Ameyaw, ona da nimikuon wederɛ, ka noba naŋ da be a Teɔhiman paaloŋ poɔ koŋ baŋ e yɛlɛ ne emmaaaroŋ bee ane aŋa lɛ banaŋ naŋ boɔrɔ. Ba naŋ koŋ ta o zie a koŋ ko o ka lɛ o naŋ erɛ ba ba boɔraa a taaba, ba paa da faaŋ la kyɛ gaa te ŋmɛ kpɛle ŋmemɛ. A ŋmemɛ da yeli ko ba la ka ba gaa te yeli ba yelboɔraa ko a ba wederɛ, yɛ ta wa kaara o kponnoo na poɔ o naŋ be, a wegere ŋa la ka noba da sage a gaa. A noba na yeli ka "Mereko po me haw" a tɛgɛ la " N gɛrɛ la na te yeli anaŋ naŋ be n nyaa poɔ", a ŋaa la ka te ta ka "Apoo tigiri a wa tɔ zenɛ.[4]

Saaŋkonnoŋ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Ba sage de la ka ba naŋ sage yeli ba yelwonii ane ba posaa ka a yi vɛŋe la sere pɛge yi ne sfaare poɔ. Ka ba naŋ wa nara Apoo tigiri ŋa diibu, pɔgeba maŋ pɛge la ba bondimaale boma, a peere a yie poore, a dɔ a sobie zaa, a ŋaa eebo na kare la sefaare bare a yie poɔ waabo. A teŋgane kaara meŋ maŋ yɔ a teŋɛ zaa a tu yeltuuri a digi sefaare bonfaare zaa a teŋɛ poɔ sɛre ka a tigiri baŋ di. A ŋaa eebo la wagere ŋa la ba boɔlɔ "Nnusin-tuo".[5]

A saaŋkoŋ yelnimizeɛ kaŋa ba naŋ maŋ tu la "Hyereko", o tɛgɛ la "tɛmpelaa wuobu". Pɔgeba la maŋ wuo a tempelaa a yi ne Aponkosu baa poɔ a de sɔ ne a a teo ka o veɛle sɛre ka Apoo tigiri bebiri baŋ ta. A banaŋ naŋ maŋ kaara a teŋɛ ŋmemɛ maŋ sɔ la be endaa a tempelaa ka banaŋ ne a ŋmemɛ dire dɛmo.

Ba maŋ ŋmeɛrɛ gaŋgaɛ ka ka ba leɛ teɛre a teŋɛ noba a tigiri diibu bebiri piilu. A ba nakpoŋ, teŋa nembɛrɛ, nabili ane mɛrɛ maaleba deme la maŋ de ne a teŋɛ noba weɛŋ ka ka ba di aApoo tigiri ŋa. A tigiri diibu bebiri a noba maŋ koŋ bee ŋmɛ kpɛle sɔre ba bomboɔre kyɛ sɔre vɛŋkoobo a yi ba taaba zie. A naa meŋa ba maŋ yi a yɛlɛ ŋa poɔ. Ba maŋ dɔre yiri na zaa poɔ naŋ nɔkpeɛne bee yelbawontaa ka ba maale a yɛlɛ, a wagere ŋa la e wagere soŋ a maale ne nɔlaŋ.

A tigiri ŋa piilu maŋ e ko Bono naa yaa zu, a Bono paaloŋ wederɛ. A nakpoŋ ne o potuuribo maŋ kyɔŋ viiri la a yaa a kaale kaaloo kyɛ ko peroo. A yi a be a yeltuuri naŋ zaa na kyɛre maŋ tu la a yeŋe poɔ. A 'banmuhene' yaa poɔ ba maŋ maale bondikaa, wa ŋmɔgere ana la ba boɔlɔ éto', a kpeemɛ ane ŋmemɛ. A naa ayi soba maŋ kaale la kaaloo a soba naŋ kaara nakogi kyɛ ka Banmuhene a sɔre emmaaroŋ a kpeemɛ zie. Ka onaŋ wa baare ba paaŋ maŋ ŋmaa la a peroo kɔkɔre a tɔgele o zeeŋ a eŋ laa poɔ. A peroo zuure maŋ ŋmaa dɔgele a yaa zu kyɛ ka ba maale nɛne kyɛlle na a doge ko a naa potuuribu. A teŋɛ zaa gbuli maŋ meŋ maŋ ko la a kpeemɛ eto. Namine meŋ naŋ kyogi la a kaaloo a naŋ kaala, a puoro a kpeemɛ a boɔlɔ ba yoe kyɛ koro taa, ba maŋ puoro sɔre la ka o naŋ ko ba ne o maaloo kyɛ paaŋ ŋmeɛrɛ ennɛ banaŋ zaa naŋ bʋ boɔrɔ ba velaa. Ka ba naŋ wa baare, a banaŋ maŋ kaara ŋmemɛ maŋ ŋmeɛrɛ gaŋgaɛ kyɛ seɛrɛ a viiri a yaa kyɛ kyeɛrɛ yieluŋ.

A dambio daare naŋ na e a tigiri bebiri yelyaga maŋ e la a zivɛlle paala na poɔ.Yideme a Apoo tigiri ŋa poɔ maŋ laŋ la a saama ane a namine taa a maale bondirii ko ba.[6]

Seɛre e la yelnimizeɛ a tigiri ŋa poɔ. A banaŋ naŋ maŋ kaara a ŋmemɛ maŋ su la bonsuuri mine ka a yuori di ka 'doso' kyɛ ka ba sɔ a ba endaa zaa yageraa bee tɛmpelaa.[7] Sɛre ba naŋ na piili a seɛre a noba maŋ yi kaale la kaaloo a digi bee kare sefaare zaa bare ka ba paaŋ piili a seɛre. Bamine maŋ seɛre la kyɛ taa sɔre, ka mine meŋ seɛrɛ kyɛ yele ne a ŋmemɛ yelei.[8]

A Nudaare(Friday) bebiri naŋ e a Apoo tigiri meŋa, pɔge nembɛr maŋ yiele yieluŋ a mii paresɛge viiri a teŋɛ zaa. A yiele ama yokpɛgela la akokobonee' bee 'clock-crowing'. A bebiri ŋa daare, noba maŋ yi la kuri kuri poɔ a wa a teŋkpoŋ poɔ a na wa di a tigiri. Pɔgeba ane dɔba maŋ su la lɛ zaa ba naŋ boɔrɔ a tigiri ŋa eŋa. A tigiri diibu poɔ noba maŋ ɛre la vuuluŋ, yagepelaa ane yagezeɛ a sɔ ba niŋɛ. Ba maŋ kyeɛrɛ la yiele kyɛ ŋmeɛrɛ gaŋgaɛ.[9]

Ka banaŋ wa yɔ a teŋɛ zaa baare, ba maŋ poŋ la ka mine gaa 'naayiri(ahenfie)'. A paaloŋ nakpoŋ maŋ daŋ weɛŋ zɛŋe o kogi zu ka ayi soba zɛŋe tu, ka a ba kyɛlle na zɛŋe tutaa a lɛ te gaa. A banaŋ wa zɛŋe baare ba maŋ puori la taa kyɛ ka ba ko daa ane bondirii. A nakpoŋ maŋ yeli la yɛlɛ kyaare ne a Apoo tigiri, a manne tɔnɔ naŋ be a tigiri ŋa diibu poɔ kyɛ puori ba saaŋkommine bareka ne a nyɔvore. A tigiri baaroo poɔ, a bagemaalekaraa maŋ gaa la a naa yiri te yeli yɛlɛ kyɛ gbuuli a tigiri zu. A ŋaa puoriŋ ba paaŋ maŋ gaa la a baa noɔre te tu a saaŋkoŋ yeltuuri naŋ kyɛre. Ba maŋ de la tɛmpelaa ane Adwera puli ne a baa koɔ a koɔ, vaale la ka noba maŋ de tuŋ a koɔ poɔ a mere a teo bee a ŋmene. Ka ba naŋ wa e a ŋaa baare a teo maŋ leɛ kpɛ kyɛ ka a noba leɛ kyeɛrɛ Apoo yiele gɛrɛ ne a teŋɛ poɔ[10].

Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  1. "Brong Ahafo Region". touringghana.com. 2016-02-24. Retrieved 2021-04-28.
  2. "Apoo Festival". Archived from the original on February 6, 2021.
  3. Asihene, E. V. (1980). Apoo Festival. Private Post Bag, Tema, Ghana: Ghana Publishing Corporation. p. 18. ISBN 9964 1 0233 X.
  4. Stories, Samuel Duodu's (2009-04-30). "SAMUEL DUODU'S STORIES: TECHIMAN TO CELEBRATE 'APOO' IN STYLE (GRAPHIC NSEMPA, PAGE 15)". SAMUEL DUODU'S STORIES. Retrieved 2021-04-28.
  5. Yɛllɛ gbɛŋmɛbo: The opening <ref> tag is malformed or has a bad name
  6. Asihene, E. V. (1980). Apoo Festival. Private Post Bag, Tema, Ghana: Ghana Publishing Corporation. p. 46. ISBN 9964 1 0233 X.
  7. Asihene, E. V. (1980). Apoo Festival. Private Post Bag, Tema, Ghana: Ghana Publishing Corporation. p. 38. ISBN 9964 1 0233 X.
  8. Yɛllɛ gbɛŋmɛbo: The opening <ref> tag is malformed or has a bad name
  9. Han, Wendy (1980). Apoo Festival. Private Post Bag, Tema, Ghana: Ghana Publishing Corporation. pp. 43–46. ISBN 9964 1 0233 X.
  10. Yɛllɛ gbɛŋmɛbo: The opening <ref> tag is malformed or has a bad name