Amaggunju
| Aŋa yitaalombile | Ugandan folk dance |
|---|---|
| Culture | Baganda |
| Paaloŋ | Uganda |
| Country of origin | Uganda |
| Toŋne toma | coronation, wedding |
Amaggunju e la Baganda deme sããkoŋ seɛre, naŋ areko a bal kpoŋ laŋyiri Uganda poɔ.[1][2] A nabiiri seɛre ŋa maŋ seɛ la nimiziiri kpaaroŋ wagere teseŋ naa bimmu, kultaa (pɔge beɛle), ane yipɔge kpaaroŋ mine kaŋa.[3] A seɛre yelsoore beɛrɛ mine la o gaŋgaŋmɛ lanlee naŋ be o yoŋ ane faŋa gbɛbinni, dɔba ane pɔgeba zaa naŋ maŋ seɛrɛ erɛ.[3][4]
Yelkorɔ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
Amaggunju buli yi la a Baganda noba poɔ ane taa la nimize tɔna a yi o naŋ baa a Naa zaŋo poɔ.[5] A seɛre yelkorɔ na baŋ tu la leɛ gaa a yuoni 1582, King Mulondo naaloŋ wagere. O kpie la ka o ba taa bidɔɔ naŋ na leɛre o, ane a zaa ka o pɔgeba bawola zaa da taa la poore a o kũũ saŋa.[1] A tĩĩ erba ane sããkoŋ gɔɔre beremɛ da peɛrɛɛ la na baŋ a pɔgeba ona soba naŋ taa bidɔɔ poɔ, aŋa sããkonnoŋ naŋ kare ka pɔge ta di naaloŋ a teŋɛ eŋɛŋ.[2][5] A poɔŋ, a pɔge kaŋa yuori naŋ di Namulondo, a o pɔgeba kaŋa, ba naŋ teɛrɛ ka o na dɔge la bidɔɔ, da de la a naaloŋ kogi, ka a noba de o ka o bidɔɔ na la di a naaloŋ kyɛ ba e o meŋɛ na. A nabie naŋ wa dɔge, o da piili la o naaloŋ wederoŋ, kyɛ ziŋ a nakogi eŋɛ.[5] A Baganda noba sagedeebo wuli ka namine ba kyire nentaŋ, ba sagedeebo wuli ka a lɛ maŋ tona boɔlɛɛ pɔrre ane zubanɔɔ a teŋɛ poɔ. Alɛna, ka ba na vɛŋ ka a bileeɛ nabie eŋɛ yuoro wagere la wagere a ta kono, a bileeɛ armine ane purmine maŋ la ba gbɛɛ kaama ne kyeemɛ a seɛrɛ eŋyuo seɛre.[5][6] A seɛre ŋa, naŋ e a 'amaggunju' seɛre, da e la noba naŋ yi a 'Obutiko' (Mushroom) bal meŋɛ yoŋ bone ane o da maŋ seɛ la a nazŋo poɔ yoŋ tɔre bogi eŋɛ. A ziyuo wagere ŋa poɔŋ, a seɛre ŋa e la bone naŋ pore yaare yaga, ne noba gyɛmaa yaga naŋ maŋ seɛ o ka ba naŋ wa seɛrɛ o.[5][4]
A Seɛre Gbɛɛ Bimmu ane O Seɛbo
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Laŋgbuli seɛseɛreba naŋ daana bamenne a ŋmaa vileŋgu eŋ a boŋŋmerɛbɛ ba sensoga eŋɛ la maŋ seɛ a seɛre ŋa. A seɛre yelsoore la ama faŋa ane lanleebu meŋɛ leɛbo pɔgeba ane dɔba seɛseɛreba zaa naŋ maŋ seɛ soŋ zaa lɛ ka buriburi bee gbɛŋmɛ kyebe. Ba maŋ binne la ba gbɛɛ leɛbo ane nuuri leɛbo ka a ne a boŋŋmeɛre leebu lanna lere.[3][7]

A Seɛre Boŋŋmeɛre
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A seɛre ne boŋŋmeɛre tɛɛtɛɛ la maŋ lanna kyɛnɛ aseŋ gaŋgarre bombilii, gaŋgarre bombeɛrɛ sugltaa, gaŋgarre wogiri beɛrɛ, ane boŋkyegeree (soŋkyegɛ). A gaŋgarre maŋ ŋmeɛrɛ la lanna lere tuuro taa a sonna a seɛseɛreba lɛ ba naŋ kyɛnɛ. A soŋkyegɛ maŋ de la na puli toolere eŋ a yiele eŋɛ.[3][7]
Tɔna
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A seɛre e la Baganda yipɔge tɔna lombori kaŋa a taa tɛgebo ne o naŋ e nabiiri seɛre zuiŋ. A sããkoŋ seɛre ŋa maŋ deɛŋ la nimiziiri kpaaroŋ eŋɛ teseŋ namine bimmu ane kultaa (pɔge beɛle). Ne o damboli faŋa leɛbo kyɛnɛ ane gaŋgarre ŋmeɛbo naŋ taa toolere, a nabiiri seɛre ŋa maŋ de la sensoga gɔɔ nimize yipɔge kpaaroŋ wagere.[7]
Muuli Kyɛ Meŋ Nyɛ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- Baganda yiele
Kanne Gaa Nimitɔɔre
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Sommo Yizie
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- 1 2 https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined
- 1 2 https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/entertainment/why-we-dance-the-way-we-do--1608312
- 1 2 3 4 https://diglib.library.vanderbilt.edu/displayitem.pl?RC=274
- 1 2 https://akadinda1.tripod.com/traditionaldances.html
- 1 2 3 4 5 https://web.archive.org/web/20231130170338/https://beingafrican.com/music-art-and-dance-in-the-buganda-culture/
- ↑ https://angelinahblog.wordpress.com/2016/07/27/when-ugandans-dance/
- 1 2 3 https://web.archive.org/web/20240123081326/https://kyuspace.kyu.ac.ug/bitstream/handle/20.500.12504/982/LUBWAMA%20COLLECTION%20%20GMID%202021.pdf?sequence=1