Vare le yelbulo

Akan chieftaincy

Yizie Wikipiideɛ
Akan Naaloŋ
Aŋa yitaalombilesããkonnoŋ naa Maale eŋ
Ethnic groupAkan people Maale eŋ
PaaloŋGhana Maale eŋ

Akan Naaloŋ Yɛlɛ West Africa  yaga poɔ, Akan saaŋkonnoŋ poɔ naaloŋ bebe ka a kɔɔre, noba yaga taa la lɛ ba naaloŋ diibu na maŋ tuuru, yelluŋ ŋa maŋ tu la lɛ ne a gɔbenɛnte merɛ na maŋ tu a paaloŋ poɔ. Akan yelbiri na maŋ are ko neɛ naŋ kaara teŋɛ la ka ba boɔlɔ Nana. A dakoreŋ na  ona la ka ba da maŋ boɔle ka “chief” a bɔrefɔ maŋ boɔle. Paaloŋ noba mine meŋ maŋ boɔle naa ka “King”, kyɛ pampana “chief” naŋ e a bɔrefɔ kɔkɔre boɔloo la pore a Ghana poɔ, aneazaa ka Nana meŋ e la a boɔloo kaŋa naŋ tori.

Dakoreŋ/ Saadayel

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

A zie na a Akan naaloŋ naŋ te piili neɛzaa ba baŋ, azuiŋ ziezaa meŋ ba kyebe banaŋ sɛge biŋ. A saŋa a Akan noba naŋ da zeŋ a Bonoman paaloŋ poɔ, sɛre a 1300 yuomo poɔ, ka Bono noba eŋ daŋ taa la ba naaloŋ diibu a dire. A nakpoŋ pãã da maŋ taa la o arezie ba naŋ maŋ de manna ne o ka naa la o.[1]

A saŋa na Ghana naŋ da wa faa ba meŋa yi a nempeele nuuriŋ a 1957 yuoni poɔ, a wagere na la ka ba pãã da sage ka a seŋ ka ba enne noba naŋ di naaloŋ.

Pampana ŋa/ Zenɛ ŋa

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Naaloŋ e bone neɛzaa sage de. Paati wedereba maŋ gaa namine zie te sɔre ka ba wuli ba bonso wagere zaa banaŋ la maŋ peɛle nensaalba.  Ghana paaloŋ a namine zaa nakpoŋ la a Kumasi naa. Irigiŋ nabilii meŋ bebe. Ka yele wa wa namine kpayaga poɔ, a nakpoŋ feroo toma la ka o laŋ zeŋ ne a baa a yele na eŋ ka ba ta taa nɔkpeɛne ne zaa ba laŋkpeɛbo poɔ.

A Lɛ a Naaloŋ naŋ Tutaa

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Akan noba paaloŋ poɔ, a ba naaloŋ taa la laŋgbulo tɛɛtɛɛ aseŋ, Ashanti, Bono, Akyem, Kwahu, Akwapim, Assin, bee Fante, (Denkyira).  A nakpoŋ naŋ be a Akan noba paaloŋ poɔ la ka bɔrefɔ maŋ boɔle ka paramount chief. A yi a nakpoŋ puoriŋ banaŋ zaa na pãã tu la ka ba boɔlɔ a nabilii. A nabili ŋa kaŋa na wuli ka teŋɛ kaŋa  nakpoŋ meŋ la lɛ, kyɛ ka noba naŋ seŋ ka ba sage iri o ka o e a naa ba wa sagera ne o yoŋ. A namine meŋ maŋ taa la ba toɔraa paaloŋ poturibo ane o meŋ nabili.

Ahenfo la e a yuori neɛzaa naŋ wuli ka onaŋ la kaara a Akan noba saaŋkonnoŋ poɔ. Kyɛ dakoreŋ wuli ka Ohene la a yuori meŋa, kyɛ yuori neɛzaa naŋ baŋ ka ba maŋ boɔle naa la Ahemfo.

Akan saaŋkonnoŋ poɔ, ka pɔge wa di naa o na la ka ba maŋ boɔle ka Ohemaa, kyɛ gbɛɛ yaga ka fooŋ wa woŋ ka ba boɔle Henewaa bee Henebaa lɛ wuli ka a naa pɔgeyaa bee a naa bidɔɔ la  ka ba boɔlɔ.

Omanhene /Ohenpong
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

A bɔrefɔ leɛroo wuli la a Omanhene/Ohenpong (Amanhene) la maŋ e a paaloŋ nakpoŋ. Ka yeli kpeɛŋaa bee ka yelferaa kaŋa wa wa, pɔgenamine meŋ maŋ paale la a naaloŋ  kyɛ go wagere na banaŋ naŋ na wa iri dɔɔnaa. Aŋaa yoŋ la maŋ baŋ ko Obaapanin bee pɔgenaa kpeõ ka o baŋ teŋɛ.

Krontihene
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Krontihene la neɛ na maŋ e a tendaana , a la yi be on la maŋ are leɛre a Omanhene zu. A Krontihene la maŋ are leɛre a naa zu aseŋ a ŋa mamponghene ona la Krontihene a Asante paaloŋ poɔ.

Ankobeahene
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Ankobeahene  tɛgɛ la neɛ naŋ baa iri a ba gaa ziezaa . A be o ba yiriŋ. Ankobeahene la maŋ kaara a nayiri.

Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]
  1. The Akan of Ghana: Their Ancient Beliefs. Faber & Faber. 1958.