Akan chieftaincy
Akan Naaloŋ Yɛlɛ West Africa yaga poɔ, Akan saaŋkonnoŋ poɔ naaloŋ bebe ka a kɔɔre, noba yaga taa la lɛ ba naaloŋ diibu na maŋ tuuru, yelluŋ ŋa maŋ tu la lɛ ne a gɔbenɛnte merɛ na maŋ tu a paaloŋ poɔ. Akan yelbiri na maŋ are ko neɛ naŋ kaara teŋɛ la ka ba boɔlɔ Nana. A dakoreŋ na ona la ka ba da maŋ boɔle ka “chief” a bɔrefɔ maŋ boɔle. Paaloŋ noba mine meŋ maŋ boɔle naa ka “King”, kyɛ pampana “chief” naŋ e a bɔrefɔ kɔkɔre boɔloo la pore a Ghana poɔ, aneazaa ka Nana meŋ e la a boɔloo kaŋa naŋ tori.
Dakoreŋ/ Saadayel
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A zie na a Akan naaloŋ naŋ te piili neɛzaa ba baŋ, azuiŋ ziezaa meŋ ba kyebe banaŋ sɛge biŋ. A saŋa a Akan noba naŋ da zeŋ a Bonoman paaloŋ poɔ, sɛre a 1300 yuomo poɔ, ka Bono noba eŋ daŋ taa la ba naaloŋ diibu a dire. A nakpoŋ pãã da maŋ taa la o arezie ba naŋ maŋ de manna ne o ka naa la o.[1]
A saŋa na Ghana naŋ da wa faa ba meŋa yi a nempeele nuuriŋ a 1957 yuoni poɔ, a wagere na la ka ba pãã da sage ka a seŋ ka ba enne noba naŋ di naaloŋ.
Pampana ŋa/ Zenɛ ŋa
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Naaloŋ e bone neɛzaa sage de. Paati wedereba maŋ gaa namine zie te sɔre ka ba wuli ba bonso wagere zaa banaŋ la maŋ peɛle nensaalba. Ghana paaloŋ a namine zaa nakpoŋ la a Kumasi naa. Irigiŋ nabilii meŋ bebe. Ka yele wa wa namine kpayaga poɔ, a nakpoŋ feroo toma la ka o laŋ zeŋ ne a baa a yele na eŋ ka ba ta taa nɔkpeɛne ne zaa ba laŋkpeɛbo poɔ.
A Lɛ a Naaloŋ naŋ Tutaa
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Akan noba paaloŋ poɔ, a ba naaloŋ taa la laŋgbulo tɛɛtɛɛ aseŋ, Ashanti, Bono, Akyem, Kwahu, Akwapim, Assin, bee Fante, (Denkyira). A nakpoŋ naŋ be a Akan noba paaloŋ poɔ la ka bɔrefɔ maŋ boɔle ka paramount chief. A yi a nakpoŋ puoriŋ banaŋ zaa na pãã tu la ka ba boɔlɔ a nabilii. A nabili ŋa kaŋa na wuli ka teŋɛ kaŋa nakpoŋ meŋ la lɛ, kyɛ ka noba naŋ seŋ ka ba sage iri o ka o e a naa ba wa sagera ne o yoŋ. A namine meŋ maŋ taa la ba toɔraa paaloŋ poturibo ane o meŋ nabili.
Ahenfo
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Ahenfo la e a yuori neɛzaa naŋ wuli ka onaŋ la kaara a Akan noba saaŋkonnoŋ poɔ. Kyɛ dakoreŋ wuli ka Ohene la a yuori meŋa, kyɛ yuori neɛzaa naŋ baŋ ka ba maŋ boɔle naa la Ahemfo.
Ohemaa
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Akan saaŋkonnoŋ poɔ, ka pɔge wa di naa o na la ka ba maŋ boɔle ka Ohemaa, kyɛ gbɛɛ yaga ka fooŋ wa woŋ ka ba boɔle Henewaa bee Henebaa lɛ wuli ka a naa pɔgeyaa bee a naa bidɔɔ la ka ba boɔlɔ.
Omanhene /Ohenpong
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A bɔrefɔ leɛroo wuli la a Omanhene/Ohenpong (Amanhene) la maŋ e a paaloŋ nakpoŋ. Ka yeli kpeɛŋaa bee ka yelferaa kaŋa wa wa, pɔgenamine meŋ maŋ paale la a naaloŋ kyɛ go wagere na banaŋ naŋ na wa iri dɔɔnaa. Aŋaa yoŋ la maŋ baŋ ko Obaapanin bee pɔgenaa kpeõ ka o baŋ teŋɛ.
Krontihene
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Krontihene la neɛ na maŋ e a tendaana , a la yi be on la maŋ are leɛre a Omanhene zu. A Krontihene la maŋ are leɛre a naa zu aseŋ a ŋa mamponghene ona la Krontihene a Asante paaloŋ poɔ.
Ankobeahene
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Ankobeahene tɛgɛ la neɛ naŋ baa iri a ba gaa ziezaa . A be o ba yiriŋ. Ankobeahene la maŋ kaara a nayiri.
Okomfo
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Sommo Yizie
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- ↑ The Akan of Ghana: Their Ancient Beliefs. Faber & Faber. 1958.