Adae Kese
| Ethnic group | Ashanti |
|---|---|
| Continent | Africa |
| Paaloŋ | Ghana |
| Located in the administrative territorial entity | Ashanti Irigyiŋ |
| Historic county | Ashanti Irigyiŋ |
| Bezie | Kumasi, Ashanti Irigyiŋ |
| Month of the year | July, October, January |
Adae Kase Tigiri ( pɛnnoo zie), o e la tigiri nimizeɛ kaŋa naŋ be Ashanti noba paaloŋ a Ghana poɔ. A tigiri ŋa diibu wagere e la parɛ ayi, A kaŋa la Awukudae ane Akwasidae.[1][2][3] O maŋ wuli la ba bontare naŋ be Ashanti paaloŋ poɔ.[4][5] A tigiri ŋa diibu danweɛŋ soba wuli la a noba naŋ toɔ zɔɔ de a Feyiase, ba neŋ a Denkyira noba.[1] O e la yeltuuraa ba naŋ maŋ Odwira tigiri poɔ ka banaŋ wa gɛrɛ ka ba uu a kpeemɛ seɛ. A yeli ŋa eebo maŋ e la waare tuubu saŋa, ona ka nansaala maŋ boɔle ka "Yam Custom" ba maŋ di o la dare ayi zaa poɔ, yi lɛ Akan naŋ sɔre bebie lezaa ayi ne ayi ane kyuu awai a yuoni poɔ.[6] A tigiri ŋa maŋ di la ka Ashanti lɛ ba na taa boma wa tɔ a wagere na.[1] A tigiri ŋa maŋ e bebiyeni pɛnnoo tigiri ka o paaŋ e kyiiruŋ a neɛ tontoma.[3]
Kaabo
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]Adae tigiri e Akan deme kyuu awai zaa poɔ tigiri, a tigir maŋ di la maŋ di la dare ayoɔbo zaa poɔ. Ade Kase maŋ wuli la yuompaala, ka bebiri maŋ e ŋa Bɛntuuri ane Bompɛ kyuu poɔ na, aneazaa ka Akan ba mine noŋ la Akim, Akwamu ane Ashanti naŋ dire ba yuompaala tigiiri a Yuompaala kyuu poɔ. O maŋ di a Manhyia naayiri. O maŋ lanne la a naa seɛ maaloo ane a nayiri nembɛrɛ mine ane nentegere mine.[1]
Saaŋkompare Yɛlɛ
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]A boma naŋ nyɔge a tigiri ŋa a yi 1697 a wa tɔ 1699 yuoni poɔ, a saŋa a Ashanti noba naŋ zɔɔ de a Feyiase a Denkyira noba zie.[2] A tigiri da piili la sɛre ka saleŋkogi a wa a 1700 yuoni poɔ. A tigiri ŋa da di la ka a wagere ŋa seŋ ka ba leɛ kaa banaŋ kɔŋ ba nyɔboɛ a zɔɔre na poɔ, banaŋ da neŋ bebe ba da uu ba la Bantama nayiri poɔ. Adae Kase wane la kanyiri ane nommo a ko a vɔbo ane a kpeemɛ. A dakoreŋ na, noba ane donne la ka ba da maŋ ko a maale ne a tigiri ŋa. A tigiri ŋa meŋa di la Hemmaa naŋ peɛle a naayiri a be teo bee a ŋmemɛ naŋ be. A yelnimizeɛ la ayi soba la, a tigiri ŋa da di la Bantama poɔ, a be la meŋ da e a naa uubo pare baaraa, ona la ka ba boɔlɔ ' Notorious Bantama ritual', o e la yelmaale kaŋa o maaloo naŋ taa yelgyamaa o poɔ. A saŋa ba naŋ maŋ wa ŋmeɛrɛ gaŋgaɛ moɔlɔ a tigiri, noba da zo la dabeɛŋ a sɔgelɔ die bonso ana baŋ wuli ka o na la ka a teo iri ka ba na ŋmaa o zu te maale o. Peroo meŋ maŋ paale la a yemaale ŋa poɔ. Ka noba zu paaŋ poɛ la bee ka a ba poɔ ana paaŋ e a nɔkpeɛne a ko noba. A yeli la a Africa noba sage de la ka tigiri diibu tɔnɔ zaa la voba ane kuuni leɛ nyɔge taa.[7]
Saaŋkonnoŋ
A Adae Kase tigiri maŋ tu la lɛ a Adae tigiri naŋ maŋ di, kyɛ tɛɛtɛɛ naŋ be a poɔ la a naa maŋ tuo peroo te ko ko a nakogi.[8] A yelmaale ŋa maŋ e la Odwira Adae Kase ŋmemɛ uumu poɔ bee saŋa. A yɛlɛ ŋa maŋ e la saŋa na ba naŋ maŋ wa tuuru waare, o naŋ la ka Europeans boɔlɔ ka 'Yam custom'.[8] A tigiri ŋa maŋ di la ka ba puori ba ŋmemɛ ane kpiimɛ bareka ne ba naŋ soŋ ka toɔ de ba boŋkoɔre. A wagere ŋa poɔ la ka maŋ de wa paala a yi yeŋ.
Yuomo anuu zaa poɔ a Kumasi, Asanteman, nakpoŋ o maŋ di a tigiri ŋa a teŋkpoŋ poɔ, a tigiri maŋ de la daa gbuli ayi.[9] O maŋ laŋ la tembɛrɛ ne a tembili zaa taa a teŋkpoŋ poɛ ona la ka ba boɔlɔ Odwira,[5] o mannoo zaa la ka o ko Ashanti noba nɔlaŋ.[2] A Ashanti nakpoŋ onaŋ kaara a Kumasi paaloŋ zaa maŋ laŋ pɔgenamine ane namine zaa ka ba su ba saaŋkoŋ kpare kyɛ seɛre paale ziezaa. A tigiri ŋa maŋ di saŋa na a noba wa de ba sadeebo zaa ko a Ashante Naa. Noba bamine maŋ de kyɔɔtaa a tigiri ŋa poɔ a yi yelerraa kaŋa bale poɔ. A Naa meŋ maŋ la di o yoŋ tigiri o neŋ o nabilii ane o yideme.[4]
Gaŋgaa yelmoɔle.
A yelerre zaa poɔ a tigiri ŋa di gaa baaroo poɔ ba maŋ tuo a Kumasi nakpoŋ viiri a teŋɛ poɔ zaa.[10] Robert Sutherland Rattray 1923 yuoni ka o da sɛge a gaŋgaa ŋmeɛbo yelmoɔle.
"Oh, Gaŋgaŋmeɛrɛ,
N sɔgele irii la a iri are.
Maa, a Ashanti poɔ zaa gaŋga ŋmɛ kpoŋ,
N iri la ne Dabeɛŋ.[10]
N maale n toɔra a iri are,
N waana ka n piili a gaŋgaa ŋmeɛbo,
Ka fooŋ wa gaa zie kaŋa n boɔlɔ fo la ka fo wa,
A nɔdaa koŋi la a biguo,
A nɔdaa irii la a koŋi la,
Bigo pipi na,
Ba yeli la yɛlɛ koro ka N na teɛ a seɛ.[10]
A zie maaŋ, maaŋ, maaŋ la
A na baŋ vɔle a wɔɔ
A ba bile meŋ na baŋ be la tanzu.
A be tanne kpakyaŋ.[10]
Kyɛ zoro koɔ a ba taa baaroo.
Ka fooŋ wa zie kaŋa N paaŋ boɔle fo la
Wa.[10]
A nɔdaa koŋi la a biguo,
A nɔdaa irii la a koŋi la,
Bigo pipi na,
Ba yeli la yɛlɛ koro ka N na teɛ a seɛ.[10]
N gaŋ la kyɛ N ba gbiri,
N gaŋ la kyɛ N nimie ba pɔge,
A kaa tensɔga biri ata.
N maŋ teɛrɛ la n barɛ naŋ bare ma kyɛ te gbiri,
Amoako-Awuku nuuli koraa na kɔbɔ naŋ e kpeɛŋaa.[10]
A nɔdaa koŋi la a biguo,
A nɔdaa irii la a koŋi la,
Bigo pipi na,
Ba yeli la yɛlɛ koro ka N na teɛ a seɛ.[10]
A samaloŋ eɛ yɛloŋ, yɛloŋ, yɛloŋ,
A tendaa eɛ yɛloŋ, yɛloŋ, yɛloŋ,
A onaŋ zɛle do saa zu
Kyɛ ana sɛre sigi pili poɔ
Saŋ, saŋ, saŋ kaŋa na pare.[10]
Sazu Naaŋmene, fo eŋɛ la noba ba le teŋɛ
Te enne fo la
Ka sazu Naaŋmene wa wuli fo bonzaa
Ka nyɛ tɔnɔ yi ne o poɔ
Ka te neŋ wa boɔrɔ bompelaa ka te nyɛ o
Ka te neŋ wa boɔrɔ bonzeɛ ka te nyɛ o.[10]
O yuori eŋɛ ka te ŋmɛ gbɛre kyɛ ta le,
Naaŋmen, ansomaa
Fooŋ la ka te ennɛ Yɔdaare
Ansomaa[10]
Sommo Yizie
[maaleŋ | Maale eŋ yizie]- 1 2 3 4 https://web.archive.org/web/20191226142936/https://www.ghana.travel/events-festivals/adae-kese-festival/
- 1 2 3 https://web.archive.org/web/20191226142936/https://www.ghana.travel/events-festivals/adae-kese-festival/
- 1 2 https://www.britannica.com/topic/Adae
- 1 2 https://web.archive.org/web/20111227182810/http://www.ghana.travel/ghana/festivals/ada_kese_festival/
- 1 2 http://www.african.net/adaekese.htm
- ↑ https://books.google.com/books?id=IKqOUfqt4cIC&q=Adae+Kese+Festival&pg=PA2
- ↑ https://books.google.com/books?id=wd7y1HOYeo0C&q=Adae+Kese+Festival&pg=PA42
- 1 2 https://books.google.com/books?id=IKqOUfqt4cIC&q=Adae+Kese+Festival&pg=PA2
- ↑ https://books.google.com/books?id=B667ATiedQkC&pg=PT36
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 https://africanpoems.net/gods-ancestors/the-adae-kese-festival/