Vare le yelbulo

Adae Kese

Yizie Wikipiideɛ

Adae Kase Tigiri

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

Adae Kase tigiri ( pɛnnoo zie), o e la tigiri nimizeɛ kaŋa naŋ be Ashanti noba paaloŋ a Gaana poɔ. A tigiri ŋa diibu wagere e la parɛ ayi, A kaŋa la Awukudae ane Akwasidae. O maŋ wuli la ba bontare naŋ be Ashanti paaloŋ poɔ. A tigiri ŋa diibu danweɛŋ soba wuli la a noba naŋ toɔ zɔɔ de a Feyiase, ba neŋ a Denkyira noba. O e la yeltuuraa ba naŋ maŋ Odwira tigiri poɔ ka banaŋ wa gɛrɛ ka ba uu a kpeemɛ seɛ. A yeli ŋa eebo maŋ e la waare tuubu saŋa, ona ka nansaala maŋ boɔle ka "Yam Custom" ba maŋ di o la dare ayi zaa poɔ, yi lɛ Akan naŋ sɔre bebie lezaa ayi ne ayi ane kyuu awai a yuoni poɔ. A tigiri ŋa maŋ di la ka Ashanti lɛ ba na taa boma wa tɔ a wagere na. A tigiri ŋa maŋ e bebiyeni pɛnnoo tigiri ka o paaŋ e kyiiruŋ a neɛ tontoma.

Adae tigiri e Akan deme kyuu awai zaa poɔ tigiri, a tigir maŋ di la maŋ di la dare ayoɔbo zaa poɔ. Ade Kase maŋ wuli la yuompaala, ka bebiri maŋ e ŋa Bɛntuuri ane Bompɛ kyuu poɔ na, aneazaa ka Akan ba mine noŋ la Akim, Akwamu ane Ashanti naŋ dire ba yuompaala tigiiri a Yuompaala kyuu poɔ. O maŋ di a Manhyia naayiri. O maŋ lanne la a naa seɛ maaloo ane a nayiri nembɛrɛ mine ane nentegere mine.

Saaŋkompare Yɛlɛ

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]

A boma naŋ nyɔge a tigiri ŋa a yi 1697 a wa tɔ 1699 yuoni poɔ, a saŋa a Ashanti noba naŋ zɔɔ de a Feyiase a Denkyira noba zie. A tigiri da piili la sɛre ka saleŋkogi a wa a 1700 yuoni poɔ. A tigiri ŋa da di la ka a wagere ŋa seŋ ka ba leɛ kaa banaŋ kɔŋ ba nyɔboɛ a zɔɔre na poɔ, banaŋ da neŋ bebe ba da uu ba la Bantama nayiri poɔ. Adae Kase wane la kanyiri ane nommo a ko a vɔbo ane a kpeemɛ. A dakoreŋ na, noba ane donne la ka ba da maŋ ko a maale ne a tigiri ŋa. A tigiri ŋa meŋa di la Hemmaa naŋ peɛle a naayiri a be teo bee a ŋmemɛ naŋ be. A yelnimizeɛ la ayi soba la, a tigiri ŋa da di la Bantama poɔ, a be la meŋ da e a naa uubo pare baaraa, ona la ka ba boɔlɔ ' Notorious Bantama ritual', o e la yelmaale kaŋa o maaloo naŋ taa yelgyamaa o poɔ. A saŋa ba naŋ maŋ wa ŋmeɛrɛ gaŋgaɛ moɔlɔ a tigiri, noba da zo la dabeɛŋ a sɔgelɔ die bonso ana baŋ wuli ka o na la ka a teo iri ka ba na ŋmaa o zu te maale o. Peroo meŋ maŋ paale la a yemaale ŋa poɔ. Ka noba zu paaŋ poɛ la bee ka a ba poɔ ana paaŋ e a nɔkpeɛne a ko noba. A yeli la a Africa noba sage de la ka tigiri diibu tɔnɔ zaa la voba ane kuuni leɛ nyɔge taa.

Saaŋkonnoŋ

A Adae Kase tigiri maŋ tu la lɛ a Adae tigiri naŋ maŋ di, kyɛ tɛɛtɛɛ naŋ be a poɔ la a naa maŋ tuo peroo te ko ko a nakogi. A yelmaale ŋa maŋ e la Odwira Adae Kase ŋmemɛ uumu poɔ bee saŋa. A yɛlɛ ŋa maŋ e la saŋa na ba naŋ maŋ wa tuuru waare, o naŋ la ka Europeans boɔlɔ ka 'Yam custom'. A tigiri ŋa maŋ di la ka ba puori ba ŋmemɛ ane kpiimɛ bareka ne ba naŋ soŋ ka toɔ de ba boŋkoɔre. A wagere ŋa poɔ la ka maŋ de wa paala a yi yeŋ.

Yuomo anuu zaa poɔ a Kumasi, Asanteman, nakpoŋ o maŋ di a tigiri ŋa a teŋkpoŋ poɔ, a tigiri maŋ de la daa gbuli ayi. O maŋ laŋ la tembɛrɛ ne a tembili zaa taa a teŋkpoŋ poɛ ona la ka ba boɔlɔ Odwira, o mannoo zaa la ka o ko Ashanti noba nɔlaŋ. A Ashanti nakpoŋ onaŋ kaara a Kumasi paaloŋ zaa maŋ laŋ pɔgenamine ane namine zaa ka ba su ba saaŋkoŋ kpare kyɛ seɛre paale ziezaa. A tigiri ŋa maŋ di saŋa na a noba wa de ba sadeebo zaa ko a Ashante Naa. Noba bamine maŋ de kyɔɔtaa a tigiri ŋa poɔ a yi yelerraa kaŋa bale poɔ. A Naa meŋ maŋ la di o yoŋ tigiri o neŋ o nabilii ane o yideme.

Gaŋgaa yelmoɔle.

A yelerre zaa poɔ a tigiri ŋa di gaa baaroo poɔ ba maŋ tuo a Kumasi nakpoŋ viiri a teŋɛ poɔ zaa. Robert Sutherland Rattray 1923 yuoni ka o da sɛge a gaŋgaa ŋmeɛbo yelmoɔle.

"Oh, Gaŋgaŋmeɛrɛ,

N sɔgele irii la a iri are.

Maa, a Ashanti poɔ zaa gaŋga ŋmɛ kpoŋ,

N iri la ne Dabeɛŋ.

N maale n toɔra a iri are,

N waana ka n piili a gaŋgaa ŋmeɛbo,

Ka fooŋ wa gaa zie kaŋa n boɔlɔ fo la ka fo wa,

A nɔdaa koŋi la a biguo,

A nɔdaa irii la a koŋi la,

Bigo pipi na,

Ba yeli la yɛlɛ koro ka N na teɛ a seɛ.

A zie maaŋ, maaŋ, maaŋ la

A na baŋ vɔle a wɔɔ

A ba bile meŋ na baŋ be la tanzu.

A be tanne kpakyaŋ.

Kyɛ zoro koɔ a ba taa baaroo.

Ka fooŋ wa zie kaŋa N paaŋ boɔle fo la

Wa.

A nɔdaa koŋi la a biguo,

A nɔdaa irii la a koŋi la,

Bigo pipi na,

Ba yeli la yɛlɛ koro ka N na teɛ a seɛ.

N gaŋ la kyɛ N ba gbiri,

N gaŋ la kyɛ N nimie ba pɔge,

A kaa tensɔga biri ata.

N maŋ teɛrɛ la n barɛ naŋ bare ma kyɛ te gbiri,

Amoako-Awuku nuuli koraa na kɔbɔ naŋ e kpeɛŋaa.

A nɔdaa koŋi la a biguo,

A nɔdaa irii la a koŋi la,

Bigo pipi na,

Ba yeli la yɛlɛ koro ka N na teɛ a seɛ.

A samaloŋ eɛ yɛloŋ, yɛloŋ, yɛloŋ,

A tendaa eɛ yɛloŋ, yɛloŋ, yɛloŋ,

A onaŋ zɛle do saa zu

Kyɛ ana sɛre sigi pili poɔ

Saŋ, saŋ, saŋ kaŋa na pare.

Sazu Naaŋmene, fo eŋɛ la noba ba le teŋɛ

Te enne fo la

Ka sazu Naaŋmene wa wuli fo bonzaa

Ka nyɛ tɔnɔ yi ne o poɔ

Ka te neŋ wa boɔrɔ bompelaa ka te nyɛ o

Ka te neŋ wa boɔrɔ bonzeɛ ka te nyɛ o.

O yuori eŋɛ ka te ŋmɛ gbɛre kyɛ ta le,

Naaŋmen, ansomaa

Fooŋ la ka te ennɛ Yɔdaare

Ansomaa

Sommo Yizie

[maaleŋ | Maale eŋ yizie]